Çekim Ekleri

Geldikleri sözcüklerden yeni sözcükler türetmeyen onlara işlerlik kazandıran eklere çekim ekleri denir. Çekim ekleri, kelimelerin anlamını değil biçimini değiştirir.
 
Kelimelerin cümlede üstlendiği görevi, sayısını, zamanını, hâlini, şahsını belirtir. Yani eklendiği sözcükte yeni bir anlam oluşturmaz. Genellikle ya köklerden hemen sonra ya da yapım eklerinden sonra gelir. Çekim ekleri, isim çekim ekleri ve fiil çekim ekleri olmak üzere ikiye ayrılır.
 
Örnek 1


Çocuklarımızdan
 
Çocuk-lar-(ı)mız-dan: Sözcüğünde "çocuk" isim kökü, "-lar" çokluk eki, "-mız" iyelik eki, "-dan" uzaklaşma hal ekidir. Kısacası gelen bütün ekler çekim ekidir.
 
Örnek 2


Yazıyorlardı
 
Yaz-(ı)yor-lar-dı: Sözcüğünde "yaz-" fiil kökü, "-yor" şimdiki zaman kipi, "-lar" III. çoğul şahıs eki, "-dı" görülen geçmiş zaman kipidir. Bütün ekler çekim ekidir.
 
A. İsim Çekim Ekleri
 
1. Hal (Durum) Ekleri
2. İyelik Ekleri
3. Çokluk Ekleri
4. Tamlayan Eki
5. İlgi Eki
6. Eşitlik Eki
7. Ek-fiil Ekleri
8. "-le" Vasıta Eki
9. "mi" Soru Eki
 
B. Fiil Çekim Ekleri
 
1. Haber Ekleri
2. Dilek Ekleri
3. Kişi (Şahıs) Ekleri
4. Soru Eki
5. Ek-fiil Ekleri
 
A. İsim Çekim Ekleri


İsim ve isim soylu sözcüklere gelerek onların cümle içindeki görevini belirleyen eklere isim çekim ekleri denir. Bu ekler isimlerin çeşitli durumlarını belirten eklerdir.
 
1. Hâl (Durum) Ekleri: İsimlere belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma (çıkma-uzaklaşma) anlamı katan eklerdir. Hâl (durum) ekleri dört grupta incelenir.
 
A. Belirtme Hâl Eki (-ı, -i, -u, -ü): Fiildeki iş, oluş ve hareketten etkilenen varlığı gösteren eklere denir. Belirtme hâl ekini alan sözcükler cümlede "belirtili nesne" görevindedir.


Örnek

 

Kitabı bir günde bitirdi.

 
B. Yönelme Hâl Eki (-e, -a): İsimlere yönelme, yaklaşma ve ulaşma anlamı katar. Bu eki alan sözcükler cümlede genellikle dolaylı tümleç görevindedir.


Örnek


Sabah okula yürüyerek gitti. 

 
C. Bulunma Hâl Eki (-de, -da, -te, -ta): İsimlere gelerek durum, yer ve zaman bildirir. Geldiği sözcük genellikle dolaylı tümleç görevinde olur. Bazen de eklendikleri sözcüğü veya sözcük grubunu zarf tümleci ve yüklem yapar.


Örnek


Okulda her zaman örnek bir öğrencidir. 

 
d. Ayrılma (Çıkma-Uzaklaşma) Hâl Ekleri (-den, -dan, -ten, -tan): İsimlere gelerek zaman, yer, karşılaştırma ve sebep bildirir. Genellikle eklendiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar.
 
Örnek


İstanbul'dan güzel bir şehirdir. 

 
2. İyelik (Tamlanan) Ekleri (-m, -n, -i, -miz, -niz, -leri): Adlara ve ad soylu sözcüklere gelerek onlara aitlik anlamı katan, onların neye, kime ait olduklarını belirten eklere denir. Tamlamalarda "tamlanan" kısmını oluşturur. İsmin başına "benim, senin, onun, bizim, sizin, onların" zamirlerini getirerek de iyelik eklerini bulabiliriz.


Örnek
 
Araba-m (benim arabam)


Araba-n (senin araban)


Araba-s-ı (onun arabası)


Araba-mız (bizim arabamız)


Araba-nız (sizin arabanız)


Araba-ları (onların arabaları)
 

 
3. Çokluk eki (-lar, -ler): Eklendiği sözcüklere çokluk anlamı katar. Varlıkların birden fazla olduklarını belirtir.
 
Örnek


Yaprak
lar bir bir dökülüyordu.


4. İlgi (Tamlayan) Eki (-ın, -in, -un, -ün, -im)
 
Ad tamlamalarında tamlayan olan sözcüğe gelerek belirtili ad tamlaması oluşturur.
 
Örnek


Bahçenin çiçekleri herkesi büyüledi.

 
5. İlgi eki-ilgi zamiri (ki): Ek halinde bulunan bir zamirdir. Türkçede ad görevli bir sözcüğe 


"-ki" ekinin getirilmesiyle oluşturulur. Eklendiği sözcüğe her zaman bitişik yazılır. Büyük ve küçük ünlü uyumuna uymayan ilgi zamirinin sadece "-ki" şekli vardır. Belirtili isim tamlamalarında "tamlanan" unsurunun yerini tutar.
 
Örnek


bizim
ki (bizim evimiz)

 
6. Eşitlik Ekleri (-ca , -ce , -ça , -çe): Eşitlik ekleri, isim veya isim soylu sözcüklere gelerek onlara cümle içerisinde farklı anlamlar katar. Eşitlik eki alan sözcükler cümlede genellikle zarf tümleci görevindedir.

Örnek


Çocukça davranışlar sergiliyordu. 

 
7. Ek-fiil Ekleri: İsim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar. "i-" fiilidir. Ek-fiil isme geldiğinde dört şekilde yer alır.


a. Geniş zaman: III. kişilere "-dır" eki getirilerek yapılır.


Örnek

Çalışkanım
Çalışkansın
Çalışkandır
Çalışkanız
Çalışkansınız
Çalışkandırlar


b. Görülen Geçmiş Zaman: 
İsim veya isim soylu sözcüklere "-idi" eki getirilerek yapılır.


Örnek


O, okulda çok çalışkandı. (çalışkan i-di)


c. Öğrenilen Geçmiş Zaman: İsim veya isim soylu sözcüklere "-imiş" eki getirilerek yapılır.


Örnek


Son olayda ismi geçen kişiymiş. (kişi i-miş)

 
d. Şart Çekimi: Eklendiği isim veya isim soylu sözcüklerle yan cümlecik kurar ve temel cümlenin koşulunu oluşturur.


Örnek


Bu kadar çalışkansa bu sınavı da kazanır. (çalışkan i-se)

 
8. "-le" Vasıta Eki: İsim ve isim soylu sözcüklere gelerek çeşitli anlam ilgileri kuran bir ektir. Ünlüyle biten sözcüklere gelirse araya "–y" kaynaştırma ünsüzü girer. Cümlede genellikle zarf veya edat tümleci görevindedir. Cümleye çeşitli anlam ilgileri katar.


Örnek


Öğrenciler sırayla içeri alındılar. 

 
9. "mi" Soru Eki: İsim ve isim soylu sözcüklere gelen bir ektir. Bu sözcük kendisinden önceki sözcükten her zaman ayrı sonraki eklerle bitişik yazılır. Büyük ve küçük ünlü uyumu kuralına uyar.


Örnek


Çalışkan  çalışkan bir öğrenciydi. 

 
B. Fiil Çekim Ekleri: Fiillere gelen çekim ekleridir. Fiillerin kök ve gövdelerine gelerek fiillerin şeklini, zamanını, olumluluk-olumsuzluk durumlarını ve kişisini belirtir.
 
1. Haber Ekleri: Geldikleri fiillere farklı zaman anlamları katan eklere haber ekleri denir. Haber; gerçekleşmiş, gerçekleşiyor veya gerçekleşecektir. Haber kipleri beşe ayrılır.
 
A. Öğrenilen Geçmiş Zaman "-mış, -miş, -muş, -müş": Başkasından duyulan veya sonradan fark edilen geçmiş bir eylemi dile getirmek için kullanılan bir zamandır.
 
Örnek
Yaz-mış-ım
Yaz-mış-sın
Yaz-mış
Yaz-mış-ız
Yaz-mış-sınız
Yaz-mış-lar


B. Görülen Geçmiş Zaman "-dı, -di, -du, -dü -tı, -ti, -tu, -tü": Tanık olunan, bizzat görülen geçmişte yapılan bir eylemin dile getirilmesinde kullanılır.
 
Örnek
Yaz-dı-m
Yaz-dı-n
Yaz-dı
Yaz-dı-k
Yaz-dı-nız
Yaz-dı-lar

C. Şimdiki Zaman "-yor, -mekte, -makta": Yapılmakta olan, bitmemiş eylemlerin anlatılmasında kullanılır.
 
Örnek
Yazı-yor-um
Yazı-yor-sun
Yazı-yor
Yazı-yor-uz
Yazı-yor-sunuz
Yazı-yor-lar


D. Gelecek Zaman "-ecek, -acak": Fiillere gelerek eylemin gelecekte yapılacağını belirten eklerdir.
 
Örnek
Yaz-acak(ğ)-ım
Yaz-acak(ğ)-sın
Yaz-acak
Yaz-acak(ğ)-ız
Yaz-acak-sınız
Yaz-acak-lar
 
E. Geniş Zaman "-r, -ar, -er": İş, oluş ve hareketin her zaman yapılacağını bildiren eklere denir.
 
Örnek

Yaz-ar-ım
Yaz-ar-sın
Yaz-ar
Yaz-ar-ız
Yaz-ar-sınız
Yaz-ar-lar
  

2. Dilek (Tasarlama) Kipleri: Fiillere gereklilik, şart, soru, istek ve emir anlamı katan eklerdir. Dilek-tasarlama kiplerinde haber olmadığı için zaman da söz konusu değildir. Dilek kipleri dört grupta incelenir:


1. Gereklilik kipi
2. Şart kipi
3. İstek kipi
4. Emir kipi


A. Gereklilik Kipi Eki "-meli, -malı": Eylemin yapılmasının gerekli olduğunu anlatan kiplerdir.
 
Örnek

Gel-meli-yim
Gel-meli-sin
Gel-meli
Gel-meli-yiz
Gel-meli-siniz
Gel-meli-ler
 
B. Şart Kipi Eki  "-se, -sa": Fiil kök veya gövdelerine gelerek işin bir koşula bağlı olduğunu bildiren eklerdir.


Örnek

Yaz-sa-m
Yaz-sa-n
Yaz-sa
Yaz-sa-k
Yaz-sa-nız
Yaz-sa-lar
  

C. İstek Kipi Eki "-e, -a": Fiillere gelerek cümleye istek anlamı katar.
 
Örnek

Yaz-a-yım
Yaz-a-sın
Yaz-a
Yaz-a-lım
Yaz-a-sınız
Yaz-a-lar

 
D. Emir Kipi: Eylemin yapılmasını emir şeklinde bildiren kipe denir. Emir kipinin herhangi bir eki yoktur. I. tekil ve I. çoğul şahısların çekimi yoktur.

Örnek
Yaz
-
Yaz-sın
-
Yaz-ın (ız)


Yaz-sın (lar)

 
3. Kişi (Şahıs) Ekleri: Fiillere kip eklerinden sonra gelerek eylemin kimin tarafından yapıldığını gösteren eklerdir.
 
Örnek
Yazdı-m  (I. tekil kişi eki)
Yazdı-n   (II. tekil kişi eki)
Yazdı      (III. tekil kişi eki)
Yazdı-k  (I. çoğul kişi eki)
Yazdı-nız (II. çoğul kişi eki)
Yazdı-lar (III. çoğul kişi eki)

 
4. Soru Eki "mı, mi, mu, mü?": Fiillere gelen büyük ve küçük ünlü uyumuna uyan eklerdir.
 
Örnek

Yazdım mı?
Yazdın mı?
Yazdı mı?
Yazdık mı?
Yazdınız mı?
Yazdılar mı?


5. Ek-fiil: Fiillere geldiğinde birleşik zamanlı fiil oluşturduğundan fiil çekim eki sayılır.
 
Örnek

Ağlıyordum (ağlıyor i-di-m)
Ağlıyordun  (ağlıyor i-di-n)
Ağlıyormuş  (ağlıyor i-miş)
Ağlıyorsa  (ağlıyor i-se)
Ağlayacakmış (ağlayacak i-miş)


Ayrıca bakınız

 

Yapım Ekleri  
       

Yapım Ekleri
İsimden İsim Yapım Ekleri
İsimden Fiil Yapım Ekleri
Fiilden İsim Yapım Ekleri
Fiilden Fiil Yapım Ekleri
 
Çekim Ekleri 

 

İsim Çekim Ekleri
Hal (Durum) Ekleri
İyelik Ekleri
Çokluk Ekleri
İlgi Eki
Eşitlik Eki
"-le" Vasıta Eki 
Fiil Çekim Ekleri

Haber (Bildirme) Kipleri

Öğrenilen Geçmiş Zaman

Görülen Geçmiş Zaman

Şimdiki Zaman

Gelecek Zaman

Geniş Zaman
Dilek Tasarlama Kipleri
Gereklilik Kipi

Şart Kipi

İstek Kipi

Emir Kipi

Kişi (Şahıs) Ekleri 

 

Yapım ve Çekim Ekleri Konu Testleri


Yapım ve Çekim Ekleri Test 1

Yapım ve Çekim Ekleri Test 2

Yapım ve Çekim Ekleri Test 3

Yapım ve Çekim Ekleri Test 4

Yapım ve Çekim Ekleri Test 5

 

Sözcükte Yapı Basit, Türemiş ve Birleşik Kelimeler

 

Ana Sayfa


Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme