Sözcükte Yapı Basit Türemiş Birleşik Kelimeler

Kök 
Basit Kelimeler 
Türemiş Kelimeler 
Birleşik Kelimeler

SÖZCÜKTE YAPI

Sözcükte yapı basit, türemiş ve birleşik kelimeler konusuna geçmeden evvel "kök" hakkında bilgi sahibi olmamız gerekir. Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna ait sondan eklemeli bir dildir. Türkçede ekler, köklerden sonra getirilir. Bu da yapı bilgisi adı altında işlenir. Türkçe sözcüklerin yapısında üç öğe vardır: Kök, gövde ve ek.

KÖK
Bir sözcükten bütün ekler çıkarıldıktan sonra sözcüğün kalan anlamlı, parçalanamayan en küçük parçasıdır. Yani sözcüğün herhangi bir yapım eki almamış, başka bir kelimeden türememiş haline kök denir. Kelimenin kökündeki anlam ile tümündeki anlam arasında bir anlam ilişkisinin olması gerekir. Kelimenin bütünü ile kök arasında anlamın bittiği yer (sol tarafa doğru) kelimenin köküdür. Kısacası sözcüğün kökü bulunurken sondan başa doğru var olan ekler çıkarılır, kalan bölüm sözcüğün kökünü oluşturur.

Örnek 1

Balıkçılar


Sözcüğün yapısına bakıldığında kökünün "balık" olduğu ortaya çıkar. Aslında "bal" sözcüğü de anlamlıdır fakat bal'ın "balık" ile bir anlam ilişkisi olmadığından sözcüğün kökü olamaz.

Örnek 2

Atkı 


Sözcüğün kökü "at-" fiilidir. Atkı omuza atılan bir giysidir. "At-" ile "atkı" arasında bir anlam ilişkisi olduğu için kökü en son parçaya kadar getirebiliyoruz.

Örnek 3

Askı


Bir şeyin asıldığı yere askı denir. Öyleyse "as-" ile "askı" arasında bir anlam ilişkisi vardır. Sözcüğün kökeni haliyle "as-"tır.

Örnek 4

Gözlükçü


"Gözlükçü" ile "gözlük" arasında bir anlam ilişkisi vardır. "Gözlük" de "göz"e takılan bir alettir. Öyleyse bu kelimenin kökü "göz" sözcüğüdür.


Köklerin Özellikleri

1. Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için kök, sözcüğün başında yer alır. Ekler sözcüğün sağına gelir.

Örnek

Yazılı
Yaz-ı-l-ı ("Yaz-" fiil kökü, "ı" fiilden isim yapım eki, "l" fiilden fiil yapım eki, "ı" fiilden isim yapım eki.)


2. Kökler ek aldıklarında kökün bünyesinde bir değişiklik olmaz. Yani kök olduğu gibi korunur.

Örnek

Gezici
Gez-i-ci (Sözcük birden fazla yapım eki aldığı halde sözcüğün kökü korunmuştur.)


Uyarı: Türkçede sözcüğün kökü sadece yönelme hal eki aldığı zaman "ben" ve "sen" sözcüklerinde değişir.

Örnek
Ben+a= Bana ("ben" kökü "ban" olmuş)
Sen+a= Sana ("sen" kökü "san" olmuş)

Kökler;
1. Fiil Kökleri
2. İsim Kökleri
3. Sesteş Kökler
4. Ortak Kökler

olmak üzere dört grupta incelenir.

1. Fiil Kökleri


İş, oluş, durum ve hareketleri bildiren sözcüklere fiil denir. Fiilin, zaman ve kişiden arındırılmış en küçük parçasına fiil kökü denir. Fiil köklerinin sonuna kısa çizgi (-) işareti getirilir. Bir kökün fiil kökü olup olmadığını anlamanın en kolay yolu onun "-mek, -mak" mastar eki veya "-me, -ma" olumsuzluk ekini alıp alamamasıyla anlaşılır. Fiil kökleri, mutlaka bu ekleri alır.

Örnek 1

Bilgiler

"bil" kökünden türemiştir. "bil-" fiiline "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk ekini getirdiğimizde "bilmemek" şekline girebildiğinden sözcük fiil köküdür.

Örnek 2

Doğu

"doğ-" kökünden türemiştir. Bunun fiil kökü olduğunu  "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk ekinden anlıyoruz. Kısacası sözcük "doğmamak" şekline girebildiğinden fiil köküdür. Yine Güneş'in doğduğu yere "doğu" denildiğinden "doğ-" ile "doğu" sözcükleri arasında da bir anlam ilişkisinin olduğu ortaya çıkmaktadır.

Örnek 3

Askılık


"as-" kökünden türemiştir. Bir şeyi astığımız alet anlamına geldiğinden sol tarafa doğru en küçük parçaya ulaşabiliriz. Öyleyse bu sözcüğün kökü "as-" fiilidir. "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk ekinin de "as-" fiiline uyum sağladığını görmekteyiz. "asmamak"

Örnek 5

Sevgi


"sevgi" sözcüğü "sev-" kökünden gelir. "sev-" sözcüğüne "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk eki getirilebildiğinden sözcük fiil köküdür. "sevmemek"


2. İsim Kökleri


İş, oluş, hareket bildirmeyen sözcük köklerine isim kökü denir. İsim kökleri nesne, varlık vb. şeyleri belirtirler. Bir kök "-mek, -mak" mastar ekini ve "-me, -ma" olumsuzluk ekini alamıyorsa o kök, isim köküdür.  Fiil kökleri dışındaki bütün sözcüklerin kökleri isim köklerini oluşturur. Yani zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç, ünlem türündeki sözcükler de isim soylu olduklarından isim köklerini oluşturur.


Örnek 1

Vatandaşlıktan


Sözcükte yer alan "-tan" eki, uzaklaşma hal eki; "-lık" eki, isimden isim yapım eki; "-daş" eki de yine isimden isim yapım ekidir. Öyleyse bu sözcüğün kökü "vatan"dır. "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk eki de sözcüğe gelemediğinden sözcük isim köküdür. "vatanmamak" (Türkçede kullanımı yoktur.)


Örnek 2

Aşçı 


"aş" kökünden türemiştir. "aş"; yiyecek anlamındadır. "aş" ile yemek yapan kişi anlamındaki "aşçı" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisi vardır. Sözcüğün kökeni "aş" sözcüğüdür.


Örnek 3

Gençlik


"genç" kökünden türemiştir. "genç" ile "gençlik" arasında da bir anlam ilişkisi vardır. Yine "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk eki de sözcüğe gelemediğinden sözcük isim köküdür. "Gençmemek" (Olumsuzluk ve mastar eki bu köke gelemez.)


Örnek 4

Açlıktan  


"-tan" uzaklaşma hal ekidir. "-lık" ise isimden isim yapım ekidir. "açlık" ile "aç" sözcüğü arasında da bir anlam ilişkisi olduğundan sözcüğün kökü "aç" sözcüğüdür.


Örnek 5

Çocuklarımızdan


Sözcükteki çekim eklerini attığımızda kalan "çocuk" sözcüğü sözcüğün kökünü oluşturur. Yine "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk eki de sözcüğe gelemediğinden sözcük isim köküdür. "Çocukmamak" (Sözcüğün olumsuzluk ve mastar ekini alamayan bir kök olduğu görülmektedir.)


Örnek 6

Çiçekçilik 


Sözcükte var olan yapım ekleri çıkarıldığı zaman "çiçek" sözcüğü kalır. Bu da bir isim köküdür. Soldan sağa doğru geldiğimizde "çiçekçilik", "çiçekçi", "çiçek" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisinin olduğu görülmektedir.



3. Sesteş Kökler: Yazılışları ve söylenişleri aynı ancak anlamları farklı olan hem fiil hem de isim kökü olarak kullanılabilen ve aralarında bir anlam ilişkisi olmayan köklere sesteş kökler denir. Türkçede isim de fiil de olabilen kimi sesteş sözcükler vardır. Burada sözcüğün bütünündeki anlamına bakılır.


Örnek 1

Yaz mevsiminde arkadaşına bir mektup yazar. 


Cümlede geçen "yaz" sözcükleri arasında kesinlikle bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Yine sözcüklerin farklı anlamlara geldikleri görülmektedir. Birincisi "mevsim"; ikincisi ise "yaz-" eylemi anlamına gelmektedir.


Örnek 2

Her güzel kırmızı gül onu güldürürdü. 


Cümlede geçen "gül" sözcükleri arasında kesinlikle bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Birincisi "bitki"; ikincisi ise "gül-" eylemi anlamındadır.


Örnek 3

Dizlerini yere bırakıp bütün taşları yan yana dizdi.


Cümlede geçen "diz" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Yine sözcüklerin farklı anlamlara geldikleri görülmektedir. Birincisi "vücut parçası"; ikincisi ise "diz-" eylemi anlamına gelmektedir.


Örnek 4

Yüzündeki kan onun öldüğüne bir an milletin kanmasına neden oldu.


Cümlede geçen "kan" sözcükleri arsında bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Birincisi "vücuttaki sıvı madde"; ikincisi ise "kan-" eylemi anlamında kullanılmıştır.


Örnek 5

Okulda her şey vardı. Onun için erken varmak istiyordu okula.


Cümlede geçen "var" sözcükleri arasında kesinlikle bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Birincisi "mevcut"; ikincisi ise "ulaşmak" eylemi anlamındadır.


Örnek 6

Çocukları kazlara bakınca fırsattan istifade o da etrafı kazdı.


Cümlede geçen "kaz" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisi yoktur. Cümledeki ilgili sözcüklerin farklı anlamlara geldikleri görülmektedir. Birincisi "kümes hayvanı"; ikincisi ise "kaz-" eylemi anlamındadır.


Örnek 7

Ata bindikten sonra serin yaylalara bir tur attı.


Cümlede geçen "at" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisi söz konusu değildir. Anlam ilişkisi olursa "sesteş kök" değil de "ortak kök" olur. Yine sözcüklerin farklı anlamlara geldikleri görülmektedir. Birincisi "hayvan"; ikincisi ise "at-" eylemi anlamına gelmektedir.



4. Ortak Kökler: Türkçede isim de fiil de olabilen kökteş (ortak) kökler vardır. Bunlar sesteş köklerden farklıdır. Ortak kökler arasında daima bir anlam ilişkisi söz konusudur. Sesteş kökler arasında ise bir anlam ilişkisi kesinlikle söz konusu değildir. Bu köklerin türü sözcüğün cümle içerisindeki anlamına ya da kökten sonra gelen ilk eke bakılarak belirlenir.


Örnek 1

Kuru odunları hep birlikte taşıyorlardı.
Balkondaki elbiseler kurumuştu. 


Cümlelerdeki "kuru" sözcükleri arasında bir anlam ilişkisi söz konusudur. Yalnız birinci cümledeki "kuru" sözcüğü "isim kökü"; ikinci cümledeki ise "fiil köküdür.


Örnek 2

İki kilo boya alıp her tarafı boyadılar. 


Cümlede yer alan "boya" sözcükleri arasında anlam ilişkisi söz konusudur. Bu da sözcüklerin sesteş değil de ortak kök olduğunu ortaya koymaktadır. Sözcüklerden ilki isim kökü; ikincisi ise fiil köküdür.


Sözcükte Yapı ile İlgili Önemli Bazı Kurallar

1. Yansıma sözcükler eylem bildirmedikleri için isim kökü sayılırlar.

Örnek

Hor, şır, cız, çat, fıs, güm, şar, vız, pat


2. Kök halindeki sözcükler tek heceden oluşabildiği gibi birden fazla heceden de oluşabilir.


Örnek

Balık (iki heceden oluşan bir köktür.)
Atkı (Sözcüğün kökü "at-" fiilidir. Tek heceden oluşan bir köktür.)


3. Sözcük köklerine yapım eki veya ekleri getirilerek türetilen yeni sözcüklere gövde denir. En az bir yapım eki alan sözcük mutlaka türemiş sözcüktür. Gövdeler de isim ve fiil gövdeleri olmak üzere ikiye ayrılır.


Örnek 1

Öğrenci 


İsim gövdesidir. "öğrenci" sözcüğüne "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk eki getirilemediğinden isimdir. Gövde bulunurken kesinlikle sözcüğün kökeni önemli değildir.


Örnek 2

Yazdır- 


Sözcüğün türemiş bir sözcük olduğu görülmektedir. Sözcük türedikten sonra "-mek, -mak" mastar eki ve "-me, -ma" olumsuzluk ekini alabildiğinden sözcük fiil gövdesidir.


GÖVDE

Sözcüğün yapım eki almış şekline gövde denir. Gövdeler ikiye ayrılır.

1. Fiil Gövdesi: Eylem bildiren gövdelere fiil gövdesi denir.

Örnek

İz-le-di: Fiil gövdesi

2. İsim Gövdesi: Eylem bildirmeyen ad soylu gövdelere isim gövdesi denir.

Saz-lık-tan: isim gövdesi


Not: Bir sözcük ne kadar yapım eki almışsa o kadar gövdeye sahiptir, demektir. Sözcüğe son şeklini veren, en sondaki yapım ekinin oluşturduğu gövdedir. Kısacası sözcüğün aldığı en son eke göre sözcüğün isim veya fiil gövdesi olup olmadığını anlarız.

YAPISI BAKIMINDAN SÖZCÜKLER

Türkçede sözcükler, yapı bakımından üçe ayrılır.

1. Basit Kelimeler (Sözcükler)
2. Türemiş Kelimeler (Sözcükler)
3. Birleşik Kelimeler (Sözcükler)


1. Basit Kelimeler (Sözcükler): Kök halinde bulunan yapım eki almamış dolayısıyla türememiş ve başka bir sözcükle birleşmemiş sözcüklere basit kelime (sözcük) denir. Basit kelimeler, (sözcükler) çekim eki alabilir. Bir sözcük kökten sonra yapım eki almadıktan sonra ne kadar çekim eki alırsa alsın yine basit kelimedir.


Örnek 1

Yazmışlar

"-lar": III. çoğul şahıs eki (çekim eki)

"-dı": görülen geçmiş zaman eki (çekim eki)

Örnek 2

Kalem

Sadece kök olduğu için basit kelimedir.

Örnek 3

Çalışıyorlar

"": yardımcı ses (çekim eki)

"-yor": şimdiki zaman kipi (çekim eki)

"-lar" : III. çoğul şahıs eki (çekim eki)

Örnek 4

Görmelisin

"-meli": gereklilik kipi (çekim eki)

"-sin" : II. tekil şahıs eki (çekim eki)

Örnek 5

Evimizden

"-imiz" : iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"-den" : uzaklaşma hâl eki (çekim eki)

Örnek 6

Geleceklermiş

"-ecek" : gelecek zaman kipi (çekim eki)

"-ler" : III. çoğul şahıs eki (çekim eki)

"-miş" : öğrenilen geçmiş zaman eki (çekim eki)

Örnek 7

Ağlıyorsanız

"-yor" : şimdiki zaman eki (çekim eki)

"-sa" : şart kipi eki (çekim eki)

"-nız" : II. çoğul şahıs eki (çekim eki)

Örnek 8

Gönlümüzden

"-(ü)müz" : iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"
-den" : uzaklaşma hâl eki (çekim eki)

Örnek 9

Babalarımızdan

"-lar" : çokluk eki (çekim eki)

"-(ı) mız" : iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"-dan" : uzaklaşma hâl eki (çekim eki)


Basit Kelimeler (Sözcükler) ile İlgili Cümle Örnekleri

Örnek 1

Çocuklardan ağaçların hikâyesini yazacaklar.

"-lar": çokluk eki (çekim eki)

"-dan": uzaklaşma hal eki (çekim eki)

"-lar": çokluk eki (çekim eki)

"-ın": ilgi (tamlayan) eki (çekim eki)

"-s": kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"-i": iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"-n": kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"-i": belirtme hâl eki (çekim eki)

"-acak": gelecek zaman eki (çekim eki)

"-lar": III. çoğul şahıs eki (çekim eki)

"-dı": görülen geçmiş zaman eki (çekim eki)

Yukarıdaki cümlelerde geçen kelimelerin hepsi sadece çekim eki veya ekleri aldıklarından basit kelimeler içerisinde yer alır.

Örnek 2

Mustafa'nın babası sizleri kitaplardan tanımış.

"-nın": ilgi eki (çekim eki)

"-s": kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"": iyelik eki (çekim eki)

"-ler": çokluk eki (çekim eki)

"-i": hâl eki (çekim eki)

"-lar": çokluk eki (çekim eki)

"-dan": uzaklaşma hal eki (çekim eki)

"-mış": Öğrenilen geçmiş zaman eki (çekim eki)

"-tı": Görülen geçmiş zaman eki (çekim eki)

Cümlede yer alan kelimelerin hepsi sadece çekim eki veya ekleri aldıklarından basit kelimeler içerisinde yer alır.

Örnek 3

Kuşlardan baharın güzel günlerini, annelerimizden hayatın temiz tarafını okuyalım.

"-lar" : çokluk eki (çekim eki)

"-dan" : uzaklaşma hal eki(çekim eki)

"-ın" : ilgi (tamlayan) eki (çekim eki)

"-ler" : çokluk eki (çekim eki)

"-i" : iyelik (tamlanan) ekleri (çekim eki)

"-n" : kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"-i" : belirtme hal eki (çekim eki)

"-ler" : çokluk eki (çekim eki)

"-(i)miz" : iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"-den" : uzaklaşma hal eki (çekim eki)

"-ın" : ilgi (tamlayan) eki (çekim eki)

"": iyelik (tamlanan) eki (çekim eki)

"-n": kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"": belirtme hal eki (çekim eki)

"-y": kaynaştırma ünsüzü (çekim eki)

"-a" : istek kipi eki (çekim eki)

"-lım" I. çoğul şahıs kipi (çekim eki)

Yukarıdaki cümlede yer alan kelimelerin hepsi sadece çekim eki veya ekleri aldıklarından basit kelimeler içerisinde yer alır.

Örnek 4

İnsanların dünyalarını evlerinden az çok biliyoruz.

"-lar" : çokluk eki

"-ın" : ilgi (tamlayan) eki

"-ları: iyelik (tamlanan) eki

"-n: kaynaştırma ünsüzü

": belirtme hal eki

"-leri" : iyelik (tamlanan) eki

"-n" : kaynaştırma ünsüzü

"-den" : uzaklaşma hal eki

"-i: yardımcı ünlü

"-yor: şimdiki zaman kipi eki

"-uz: I. çoğul şahıs eki

Cümlede yer alan kelimelerin hepsi sadece çekim eki veya ekleri aldıklarından basit kelimeler içerisinde yer alır

Not: Yabancı sözcükler Türkçe yapım eki almamışlarsa basit sözcük sayılır.

Örnek

Otomobil, mesela, mahkeme, biyoloji…


Not: Bir sözcüğün uzun ya da kısa olması onun basit kelime veya türemiş kelime olmasıyla alakalı bir durum değildir.


Örnek

Çocuklarımızdan (Gelen bütün ekler çekim eki olduklarından basit kelimedir.)

Gezi (Gelen tek ek de fiilden isim yapım eki olduğundan kelime türemiş bir kelimedir.)


2. Türemiş Kelimeler (Sözcükler): İsim veya eylem köklerine en az bir yapım eki getirilerek türetilen sözcüklere türemiş kelimeler (sözcükler) denir. Türemiş sözcüklere "gövde" de denir. Türemiş sözcük; kök+yapım eki veya ekleri şeklinde oluşur. Türemiş kelimeler; türemiş isim, sıfat ve fiil şeklinde incelenir. Türemiş kelimeleri kesinlikle yapım eklerinden ayrı düşünemeyiz. Onun için yapım eklerini çok iyi bilmeliyiz. Yapım ekleri ise sözcüklerin anlamını değiştirip onlardan yeni sözcükler türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün hem anlamını hem de türünü değiştirir. Yapım eki almış sözcükler türemiş sözcük özelliğini kazandıklarından gövde şekline gelmiş sözcüklerdir. Türemiş kelimeleri oluşturan başlıca yapım ekleri şunlardır. Aşağıda yer alan bütün kelimeler türemiş kelimelerdir.

     1. İsimden İsim Yapım Ekleri
     2. İsimden Fiil Yapım Ekleri
     3. Fiilden İsim Yapım Ekleri
     4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

   1. İsimden İsim Yapım Ekleri: İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni sözcükler (isimler) türeten dolayısıyla türemiş kelimeler (sözcükler) oluşturan eklerdir. Aşağıda yer alan bütün kelimeler "isimden isim yapım eki" almış kelimelerdir. Yine bütün kelimeler türemiş kelimelerdir. Başlıcaları şunlardır:

-lık: İnsanlık, çocukluk, doktorluk, eczacılık, Müslümanlık, kulluk, bilgelik, bayramlık, büyüklük, şekerlik, tuzluk, zeytinlik, demircilik, yağmurluk, öğretmenlik, suluk, dizlik, boşluk, gözlük, ağaçlık, arıcılık, kardeşlik, kışlık, küçüklük, gecelik, gençlik, güzellik, iyilik, Türklük, çöplük, hediyelik, rehberlik, kılavuzluk, aylık, haftalık, ömürlük

-lı: akıl, ağaç, acı, bilgili, baş, boya, saygı, söz, nişan, İstanbullu, köy, para, şehirli, görgü, renkli, tecrübeli, tuzlu, tozlu, uslu, şekerli, evli, Osman, Karaman, kırmızı, kültür, mavili

-sız: evsiz, tuzsuz, eşsiz, barksız, bilgisiz, akılsız, dengesiz, susuz, huysuz, kaygısız, kimsesiz, tarafsız, parasız, vasıfsız, işsiz, görgüsüz, yüreksiz, yurtsuz, tasasız, ölümsüz

-cı: aşçı, izci, dişçi, çay, şaka, işçi, Türkçü, göz, yolcu, sanatçı, keman, simitçi, kapı, kira, gazeteci

-daş: anlamdaş, soydaş, vatandaş, yurttaş, sesteş, çağdaş, meslektaş, arkadaş, yoldaş

-er, -ar: sekizer, üçer, altışar

-ıncı: beşinci, dokuzuncu, sekizinci

-cıl: evcil, bencil, otçul, etçil, insancıl

-cık: kitapçık, ayıcık, arpacık, azıcık, tepecik, küçücük, kitapçık, gelincik, kulakçık, kızılcık

-ce, -ca: Türkçe, Arapça, İngilizce, Farsça, Çatalca, Yenice, yumuşakça

-ceğiz,-cağız: çocukcağız, adamcağız, kızcağız

-msi: ekşimsi, acımsı, tepemsi

-sal: kumsal, evrensel

-sı: ipeksi, çocuksu

-şın: sarışın

-z: ikiz, yalınız

-ti: esinti, cıvıl, cızır, çıtır, gıcır, hırıl, homurtu, horultu, patır, şakır, şırıl

-ıt: yaşıt

-el: sözel

-çın: yalçın

-ki: yarınki, dün, yarınki, akşamki, sabahki

-leyin: akşamleyin, sabahleyin

-gil: Mustafagil, İsmailgil

2. İsimden Fiil Yapım Ekleri: İsim kök veya gövdelerine gelerek yeni fiiller türeten eklere isimden fiil yapım ekleri denir. İsimden fiil yapım ekleri alan bütün kelimeler türemiş kelimeler (sözcükler) grubunda değerlendirilir. Aşağıda yer alan bütün sözcükler "isimden isim yapım eki" aldıklarından türemiş kelimelerdir.

-al, -el: azal-, düzel-, daral-, boşal-, çoğal-, körel-

-la, -le: avla-, İzle-, inle-, işle-, başla-, hafifle-, çınla-, gecele-, sula-, karışla-, kışla-, kurşunla-, suçla-, terle-, taşla-, perçinle-, uğurla-, özetle-

-l: doğrul-, alçal- (alçak), kısal-, incel-, sivril-, durul-, eksil-

-sa, -se: susa-, garipse-, önemse-

-ımsa, -imse: benimse, kötümse-, azımsa-, özümse-

-a, -e: boşa-, kana-, yaşa-, türe-, tüne-, oyna- (oyun-a), benze- (beniz-e)

-leş, -laş: beyazlaş-, buharlaş, sözleş-, sertleş-, şakalaş-, dertleş-, çocuklaş-, taşlaş-, katılaş-, iyileş-

-lan, -len: evlen-, izlen- içlen-, dertlen-, akıllan-, canlan-, hoşlan-, seslen-, yaşlan-

-ar, -er: sarar- (kökü sarı), yaşar-, morar-, karar- (kara-ar), yeşer- (yeşil-er), ağar- (ak-ar)                

-da, -de: ışılda-, fısılda-, gürülde-, hışılda-, horulda-, höpürde-, çıtırda-

-at: yönet-, gözet-

-kır: haykır-, tükür-, sümkür-, fışkır

-Ik: birik-, gözük-, gecik-, acık-


3. Fiilden İsim Yapım Ekleri: Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim türeten eklere fiilden isim yapım ekleri denir. Fiilden isim yapım eklerini alan bütün kelimeler türemiş kelimeler (sözcükler) olarak değerlendirilir. Aşağıda yer alan bütün kelimeler "fiilden isim yapım eki" aldıklarından hepsi de türemiş isimlerdir.

-ım: alım, akım, giyim, çekim, çözüm, satım, sayım, seçim, verim, bakım, bölüm, bilim, üretim, tüketim, ölüm, ölçüm, yatırım, yıkım  

-ı, -i, -u, -ü: gezi, yazı, korku, batı, doğu, tartı, koşu, koku, yapı, ölü, örtü, sıkı, artı, sayı, sürü     

-gı, -gi, -gu, -gü: silgi, sergi, vergi, bilgi, bulgu, kurgu, ör, öv, al, sevgi, çal, say, sezgi, gör, duygu               

-kı, -ki, -ku, -kü: at, bas, bitki, biçki, keski, tutku, uyku (uyu-ku)

-gın, -gin, -gün, -gün: azgın, salgın, solgun, soygun, kırgın, kızgın, ölgün, durgun, yorgun, yaygın, bilgin, dalgın, baygın, bezgin, gezgin, olgun, vurgun

-kın, -kin, -kun, -kün: bitkin, seçkin, pişkin, yatkın, yetişkin, baskın, düşkün, küskün, tutkun

-k: çürük, soğuk

-ık, -ik, -uk, -ük: ık, atık, çürük, yatık, çatık, sanık, yarık, kesik, göçük, kırık, bozuk, karışık, bölük

-ak, -ek: kaçak, uçak, durak, yatak, konak, korkak, ürkek                    

-ıcı, -ici, -ucu, -ücü: alıcı, bakıcı, öğren(i)ci,tutucu, dilen(i)ci, geçici, satıcı, yapıcı, görücü, sürücü, vurucu, yırtıcı, yüzücü  
    
-r,-ır, -ir, -ur, -ür: gelir, okur, gider, düşünür

-t -ıt, -it, -ut, -üt: taşıt, yakıt, ölçüt, geçit, umut

-ıntı, -inti, -untu, -üntü:
 esinti, kırıntı, kazıntı, döküntü, çıkıntı, kesinti, yıkıntı, alıntı, akıntı, takıntı, sarsıntı, üzüntü

-
anak, -enek: görenek, olanak, tutanak, seçenek, gelenek

-gıç, -giç, -guç, -güç: dalgıç, bilgiç, başlangıç

-ce, -ca: eğlence, düşünce, sakınca, güvence

-tı: kızar, morar, belirti, karar, bağır

-maca, -mece: bulmaca, bilmece

-kan,-ken: Unutkan, üretken, çalışkan, kaygan, çekingen, atılgan, alıngan, iletken, sürüngen

-ın,-in: akın, yığın, tütün, ekin

-ga, -ge: bilge, süpürge, bölge, dalga, gösterge

-gaç, -geç: utangaç, yüzgeç, üşengeç

-inç: sevinç, gülünç, korkunç

-sel, -sal: görsel, işitsel

-maç: yırtmaç

-mbaç: saklambaç, dolambaç

-e: dize, süre

-ç: sevinç, usanç, inanç


Fiilimsi (eylemsi) ekleri dilimizde fiilden isim yapım ekleri olarak kabul edilir.

-me, -ma: danışma, okuma, yazma, sevme, inanma, başlama                             

-mek, -mak: yemek, içmek, çalışmak, gelmek, gitmek

-ış, -iş, -uş, -üş: açılış, kapanış, bit, dik, yürüyüş, atış, gülüş, otur         

-an, -en: inleyen (çocuk) , gülen (adam), bakan (çocuk), kazanan (öğrenci), çalışan (işçi), gezen (tilki), giden (hayat), gelen (kişi)                          

-ası, -esi: yazılası (kader), öpülesi (eller), bakılası (fal), kırılası (eller)                            

-mez, -maz: bitmez (hayaller), yaramaz (öğrenci), yılmaz (bekçi), çıkmaz (sokak)             

-r, -ar, -er: geçer (not), yazar (kasa), bilir (kişi), yanar (yürek), çalar (saat), güler (yüz)     

-dik, -dik, -duk, -dük: tanıdık (adam), olmadık (işler)            

-ecek, -acak: yakacak (odun), giyecek (elbise), açacak (anahtar), gelecek (günler), içecek (su)

-mış, -miş: geçmiş (zaman)                        

4. Fiilden Fiil Yapım Ekleri: Fiil olan bir sözcük aldığı ekle yine fiil olur. Fiilden fiil yapım eklerini alan bütün kelimeler türemiş kelimeler (sözcükler) olarak kabul edilir. Aşağıda yer alan bütün sözcükler "fiilden fiil yapım eki" aldıklarından hepsi de türemiş sözcüklerdir.

-t -ıt, -it, -ut, -üt: acıt-, arat-, akıt-, yürüt-, uzat-, okut-, anlat-, kızart-, korkut-, üşüt-, ağlat-, sapıt-, beklet-

-l -ıl, -il, -ul, -ül: atıl-, çözül-, sorul-, soyul-, çizil-, ayrıl-, sıkıl-, yazıl-, seçil-, sevil-, süzül-, satıl-, kırıl-

-ış, -iş, -uş, -üş: uç-, yazış-, görüş-, atış-, it-, tartış-, dövüş-, gülüş-, kaçış-

-n: yıkan-, alın-, sevin-, taran-, taşın-, silin-, gezin-, sürün-, başlan-, görün-

-dır, -dir, -tır, -tir: tır-, yazdır-, yaptır-, sordur-, bıktır-, güldür-, koştur-, çizdir-, söktür-, astır-, bildir-, koştur-

-r, -ır, -ir, -ur, -ür: kaçır-, uçur-, batır-, içir-, düşür-, şaşır-

-ar, -er: çıkar-, kopar-, gider-

-ala, -ele: itele-, silkele-, kovala-, eşele-, tepele-, durala-

-ı: kazı-, sürü-

-mse: gülümse-, anımsa-, duyumsa-


Türemiş Kelimeler (Sözcükler) ile İlgili Cümle Örnekleri

Örnek 1

Bilgelik; saygılı, tarafsız, çağdaş, iyilik yapanların yolculuğudur. 

Bilgelik (türemiş kelime)

bil-: fiil kökü, -ge: fiilden isim yapım eki, -lik: isimden isim yapım eki

Say (türemiş kelime) 

say-: fiil kökü, -gı: fiilden isim yapım eki, -lı: isimden isim yapım eki

Tarafsız (türemiş kelime)

taraf: isim kökü, -sız: isimden isim yapım eki

Çağdaş  (türemiş kelime)

çağ: isim kökü, -daşisimden isim yapım eki

İyilik (türemiş kelime)

iyiisim kökü, -likisimden isim yapım eki

Yapanların (türemiş kelime)

yap-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki), -lar: çokluk eki, -ın: ilgi (tamlayan) eki

Yolculuğudur

yolisim kökü, -cu: isimden isim yapım eki, -luk: isimden isim yapım eki, -uiyelik (tamlanan) eki, -dur: ek-fiilin geniş zamanı

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 2

Güzellik, görgülü, vefalı kişiliklerde süslenmiş kavramdır. 

Güzellik (türemiş kelime)

güzel: isim kökü, lik: isimden isim yapım eki

Gör (türemiş kelime)

gör-: fiil kökü, -gü: isimden isim yapım eki, -lü: isimden isim yapım eki

Vefalı (türemiş kelime)

vefa: isim kökü, -lı: isimden isim yapım eki

Kişiliklerde (türemiş kelime)

kişi: isim kökü, -lik: isimden isim yapım eki, -ler: çokluk eki, -de: bulunma hal eki

Süslenmiş (türemiş kelime)

süs: isim kökü, -le: isimden fiil yapım eki, -n: fiilden fiil yapım eki -miş: fiilden isim yapım eki ( sıfat-fiil) eki

Kavramdır (türemiş kelime)

kavra-: fiil kökü, -m: fiilden isim yapım eki, -dır: ek-fiil geniş zaman

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 3

Kültürlü, tecrübeli, Arapça bilen, kardeşlikten anlayan meslektaşlarına seslendi.

Kültür (türemiş kelime)

kültür: isim kökü, -lü: isimden isim yapım eki

Tecrübeli (türemiş kelime)

tecrübe: isim kökü, -li: isimden isim yapım eki

Arapça (türemiş kelime)

Arap: isim kökü, -ça: isimden isim yapım eki

Bilen (türemiş kelime)

bil-: fiil kökü, -en: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Kardeşlikten (türemiş kelime)

kardeş: isim kökü, -lik: isimden isim yapım eki, -ten: uzaklaşma hal eki

Anlayan (türemiş kelime)

anla-: fiil kökü, -y: kaynaştırma ünsüzü; -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Meslektaşlarına (türemiş kelime) 

meslek: isim kökü, -taş: isimden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : iyelik (tamlanan) eki -n: kaynaştırma ünsüzü, -a: yönelme hal eki

seslendi (türemiş kelime)

ses: isim kökü, len: fiilden fiil yapım eki, -di: görülen geçmiş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 4

Çocuksu davranışları olan yaşlı; yüreksiz, tasasız, kaygısız olanları izliyordu. 


Çocuksu (türemiş kelime)

çocuk: isim kökü; -su: isimden isim yapım eki

Davranışları (türemiş kelime)

davran-: fiil kökü, -ış: fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : iyelik (tamlanan) eki 

Olan (türemiş kelime)

ol-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Yaşlı (türemiş kelime)

yaş: isim kökü, -lı: isimden isim yapım eki

Yüreksiz (türemiş kelime)

yürek: isim kökü, -siz: isimden isim yapım eki

Tasasız (türemiş kelime)

tasa: isim kökü, -sız: isimden isim yapım eki

Kaysız (türemiş kelime)

kaygı: isim kökü, -sız: isimden isim yapım eki

Olanları (türemiş kelime)

ol-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki), -lar: çokluk eki, : belirtme hal eki

İzliyordu (türemiş kelime)

iz: isim kökü, -le: isimden fiil yapım eki, -yor: şimdiki zaman kipi eki; -du: görülen geçmiş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 5

Sevgi dolu yöneticiler zamansız ayrıldılar.

Sevgi (türemiş kelime)

sev-: fiil kökü, -gi: fiilden isim yapım eki

Dol(türemiş kelime)

dol-: fiil kökü, -u: fiilden isim yapım eki

Yöneticiler (türemiş kelime) 

yönet: fiil kökü, -ici: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Zamansız  (türemiş kelime)

zaman: isim kökü, -sız: isimden isim yapım eki

Ayrıllar (türemiş kelime)


ayır: fiil kökü, : fiilden isim yapım eki, -l: isimden fiil yapım eki, -dı: görülen geçmiş zaman kipi, -lar: III. çoğul şahıs eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 6

Üretimi azalan tüketimi artanlar düzelmez.

Üretim(türemiş kelime)

üre-: fiil kökü -t: fiilden fiil yapım eki, -im: fiilden isim yapım eki, -i: belirtme hal eki

Azalan  (türemiş kelime)

az: isim kökü, -al: isimden fiil yapım eki, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Tüketimi (türemiş kelime)

tüket-: fiil kökü, -im: fiilden isim yapım eki, -i: belirtme hal eki


Artanlar (türemiş kelime)

art-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki), -lar: çokluk eki

Düzelmez (türemiş kelime)

düz: isim kökü, -el: isimden fiil yapım eki, -mez: geniş zaman kipinin olumsuzu

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 7

Derslik sayısı artan okullarımızda kaliteli eğitime yönelmeliyiz. 

Derslik (türemiş kelime)

ders: isim kökü, -lik: isimden isim yapım eki

Sayısı (türemiş kelime) 

say-: fiil kökü, : fiilden isim yapım eki, -s: kaynaştırma ünsüzü, : iyelik eki

Artan (türemiş kelime)

art-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Okullarımızda (türemiş kelime)

oku-: fiil kökü, -l: fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, -ımız: iyelik (tamlanan) eki, -da: bulunma hal eki

Kaliteli (türemiş kelime)

kalite: isim kökü; -li: isimden isim yapım eki

Eğitime (türemiş kelime)

eğit-: fiil kökü, -im: fiilden isim yapım eki, -e: yönelme hal eki

Yönelmeliyiz (türemiş kelime)


yön: isim kökü, -el: isimden fiil yapım eki, -meli: gereklilik kipi eki, -y: kaynaştırma ünsüzü, -iz: I. çoğul şahıs eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 8

Yakıtı biten taşıtların sürücülerine seslendi.

Yakıtı  (türemiş kelime)

yak-: fiil kökü, -ıt: fiilden isim yapım eki, : belirtme hal eki

Biten  (türemiş kelime)

bit-: fiil kökü, -en: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Taşıtların  (türemiş kelime)

taşı-: fiil kökü, -t: fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, -ın: ilgi (tamlayan) eki

Sürücülerine  (türemiş kelime)

sür-: fiil kökü, -ücü. fiilden isim yapım eki, -ler. çokluk eki, -i: iyelik (tamlanan) eki, -n: kaynaştırma ünsüzü, -e: yönelme hal eki

Seslendi  (türemiş kelime)

ses: isim kökü, -len: isimden fiil yapım eki, -di: görülen geçmiş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 9

Gezi yazıları yazmak bilgi gerektiren, çekim isteyen yazılardır.

Gezi (türemiş kelime)

gez-: fiil kökü, -i: fiilden isim yapım eki

Yazıları (türemiş kelime)

yaz-: fiil kökü, -i: fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : iyelik (tamlanan) eki

Yazmak (türemiş kelime)

yaz-: fiil kökü, -mak: fiilden isim yapım eki

Bilgi (türemiş kelime)

bil-: fiil kökü, -gi: fiilden isim yapım eki

Gerektiren (türemiş kelime)

gerek-: fiil kökü, -tir: fiilden fiil yapım eki, -en: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Çekim (türemiş kelime)

çek-: fiil kökü, -im: fiilden isim yapım eki

İsteyen (türemiş kelime)

iste-: fiil kökü, -y: kaynaştırma ünsüzü, -en: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 10

Türemiş sözcükleri inceleyen öğrenciler okuldan bitkin uzaklaştılar.

Türemiş (türemiş kelime)

türe-: fiil kökü, -miş: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Sözcükleri (türemiş kelime)

söz: isim kökü, -cük: isimden isim yapım eki, -ler: çokluk eki -i: belirtme hal eki

İnceleyen (türemiş kelime)

ince: isim kökü, -le-: isimden fiil yapım eki, -y: kaynaştırma ünsüzü, -en: fiilden isim yapım eki (sıfat-fiil eki)

Öğrenciler (türemiş kelime)

öğren-: fiil kökü, -ci: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Okuldan (türemiş kelime)

oku-: fiil kökü, -l: fiilden isim yapım eki, -dan: uzaklaşma hal eki

Bitkin (türemiş kelime)

bit-: fiil kökü, -kin: fiilden isim yapım eki

Uzaklaşlar (türemiş kelime)

uz: isim kökü, -a: isimden fiil yapım eki, -k: fiilden isim yapım eki, -laş: isimden fiil yapım eki -tı: görülen geçmiş zaman eki, -lar: III. çoğul şahıs eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 11

Bitkileri solgun bölgeler düşünceleri, duyguları körelmiş seçkinlere benzer.

Bitkileri (türemiş kelime)

bit-: fiil kökü, -ki: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki, -i: belirtme hal eki

Solgun (türemiş kelime)

sol: fiil kökü, -gun: fiilden isim yapım eki

Bölgeler (türemiş kelime)

böl-: fiil kökü, -ge: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Düşünceleri (türemiş kelime)

düşün-: fiil kökü, -ce: fiilden isim yapım eki

Duyguları (türemiş kelime)

duy-: fiil kökü, -gu: fiilden isim yapım eki

Körelmiş (türemiş kelime)

kör: isim kökü, -el: isimden fiil yapım eki, -miş: fiilden isim yapım eki

Seçkinlere (türemiş kelime)

seç-: fiil kökü, -kin: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki, -e: yönelme hal eki

Benzer (türemiş kelime)

beniz: isim kökü, -e: isimden fiil yapım eki, -r: geniş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 12

Satıcı, soğuk yatakta yorgun bakışlarıyla çevresini dikkatlice izliyordu.

Satıcı (türemiş kelime)

sat-: fiil kökü -ıcı: fiilden isim yapım eki

Soğu(türemiş kelime)

soğu-: fiil kökü, -k: fiilden isim yapım eki

Yatakta (türemiş kelime)

yat-: fiil kökü, -ak: fiilden isim yapım eki, -ta: uzaklaşma hal eki

Yorgun (türemiş kelime)

yor-: fiil kökü, -gun: fiilden isim yapım eki

Bakışlarıyla (türemiş kelime)

bak-: fiil kökü, -ış: fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : iyelik eki -y: kaynaştırma ünsüzü, -la: vasıta eki

Çevresini (türemiş kelime)

çevir-: fiil kökü, -e: fiilden isim yapım eki -s: kaynaştırma ünsüzü, -i: iyelik (tamlanan) eki, -n: kaynaştırma ünsüzü, -i: belirtme hal eki

Dikkatlice (türemiş kelime)

dikkat: isim kökü, -li: isimden isim yapım eki, -ce: isimden isim yapım eki

İzliyordu (türemiş kelime)

iz: isim kökü, -le: isimden fiil yapım eki, -yor: şimdiki zaman eki, -du: görülen geçmiş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 13

Çalışkan, atılgan, bilginler özlü bilgiyi çabucak benimserler.

Çalışkan (türemiş kelime)

çalış-: fiil kökü, -kan: fiilden isim yapım eki

Atılgan (türemiş kelime)

at-: fiil kökü, -ıl: fiilden fiil yapım eki -gan: fiilden isim yapım eki

Bilginler (türemiş kelime)

bil-: fiil kökü, -gin: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Öz (türemiş kelime)

öz: isim kökü, -lü: isimden isim yapım eki

Bilgiyi (türemiş kelime)

bil-: fiil kökü, -gi: fiilden isim yapım eki, -y: kaynaştırma ünsüzü, -i: belirtme hal eki

Çabucak (türemiş kelime)

çabuk: fiil kökü, -cak: fiilden isim yapım eki

Benimserler (türemiş kelime)

ben: isim kökü -imse: isimden fiil yapım eki -r: geniş zaman eki -ler: III. çoğul şahıs eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 14

Çürük sevgiler ölüleri canlandırmaya benzer.

Çürük (türemiş kelime)

çürü-: fiil kökü, -k: fiilden isim yapım eki

Sevgiler (türemiş kelime)

sev-: fiil kökü, -gi: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Ölüleri (türemiş kelime)

öl-: fiil kökü, : fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki, -i: belirtme hal eki

Canlandırmaya (türemiş kelime)

can: isim kökü, -lan: isimden fiil yapım eki, -dır: fiilden fiil yapım eki, -ma: fiilden isim yapım eki (isim-fiil eki), -y: kaynaştırma ünsüzü, -a: yönelme hal eki

Benzer (türemiş kelime)

beniz: isim kökü, -e: isimden fiil yapım eki -r: geniş zaman eki

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 15

Salgın hastalıklar çürük yapıları etkiler.

Salgın (türemiş kelime)

sal-: fiil kökü, -gın: fiilden isim yapım eki

Hastalıklar (türemiş kelime)

hasta: isim kökü, -lık: isimden isim yapım eki, -lar: çokluk eki

Çürük (türemiş kelime)

çürü-: fiil kökü, -k: fiilden isim yapım eki

Yapıları (türemiş kelime)

yap-: fiil kökü, : fiilden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : belirtme hal eki

Etkiler (türemiş kelime)

et-: fiil kökü, -ki: fiilden isim yapım eki, -le: isimden fiil yapım eki, -r: geniş zaman eki. 

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.

Örnek 16

Kitapçıkları alan öğrenciler okuldan hızlıca uzaklaştılar.

Kitapçıkları (türemiş kelime)

kitap; isim kökü, -çık: isimden isim yapım eki, -lar: çokluk eki, : belirtme hal eki 

Alan (türemiş kelime)

al-: fiil kökü, -an: fiilden isim yapım eki

Öğrenciler (türemiş kelime)

öğren-: fiil kökü, -ci: fiilden isim yapım eki, -ler: çokluk eki

Okuldan (türemiş kelime)

oku-: fiil kökü, -l: fiilden isim yapım eki, -dan: uzaklaşma hal eki

Hızca (türemiş kelime)

hız: isim kökü, -lı: isimden isim yapım eki, -ca: eşitlik eki

Uzaklaşlar (türemiş kelime)

uz: isim kökü, -a: isimden fiil yapım eki, -k: fiilden isim yapım eki, -laş: fiilden fiil yapım eki, -tı: görülen geçmiş zaman eki, -lar: III. çoğul şahıs eki 

Yukarıda yer alan bütün kelimeler yapım eki veya ekleri aldıklarından türemiş kelimelerdir.


3. Birleşik Sözcükler: En az iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu yeni sözcüklere denir. Birleşik sözcükler dilde bir kavramı karşılamak için bir araya getirilir. Sözcükler üç şekilde birleşir. Birleşik sözcükler ses düşmesi, ses türemesi ve anlam kayması şeklinde kalıplaşmışlardır. Belirtisiz isim tamlaması, sıfat tamlamaları, ikilemeler, isnat grupları, birleşik fiiller, kalıplaşmış çekimli fiillerden meydana gelen ifadeler farklı bir kavramı karşılar duruma geldiklerinde bileşik sözcükler ortaya çıkar.


Örnek

Çanakkale ("Çanak" ve "kale" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur.)

Çekyat ("çek-" ve "yat-" fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur.)

Cumartesi ("Cuma" ve "ertesi" isimlerinin birleşmesiyle oluşmuştur.)

Eskişehir ("Eski" sıfatı ile "şehir" isminin birleşmesiyle oluşmuştur.)

Gelebil- ("gel-" ve "ebil-" fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur.)

Birleşik sözcükler, yapılarına göre birleşik isim ve birleşik fiil olmak üzere iki grupta incelenir.

A. Birleşik İsim: En az iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu yeni kavramlara birleşik isim denir. Birleşik isimler çeşitli şekillerde oluşabilir:

1. İsim Tamlaması Şeklinde Oluşan Birleşik İsimler: Bu isimler genellikle belirtisiz isim tamlaması şeklinde oluşurlar.

Örnek

Hanımeli toplamak için kırlara açıldılar. (hanım+eli= belirtisiz isim tamlaması)

Ateşböcekleri her tarafı istila etmişti. (ateş+böcekleri= belirtisiz isim tamlaması)

Türkiye yakın zamanda denizaltı üretebilecek bir konuma gelecek. (deniz+altı= belirtisiz isim tamlaması)

Suçiçeği geçiren çocuk ikide bir fenalaşıyordu. (su+çiçeği= belirtisiz isim tamlaması)

Gökkuşağı farklı görünüyordu oradan. (gök+kuşağı= belirtisiz isim tamlaması)

Yeni bir ayakkabı almak için mağazaya gitti. (ayak+kabıbelirtisiz isim tamlaması)

Olanlar karşısında gözyaşı sel olup aktı. (göz+yaşıbelirtisiz isim tamlaması)

Yakında ikisi balayı için Antalya'ya gidecekler. (bal+ayıbelirtisiz isim tamlaması) 

Aslanağzı bazı hastalıklara iyi gelen bir bitkidir. (aslan+ağzıbelirtisiz isim tamlaması)

Camgöbeği rengini herkes oldukça beğenmişti. (cam+göbeğibelirtisiz isim tamlaması)

Marketten bir litrelik zeytinyağı aldı. (zeytin+yağıbelirtisiz isim tamlaması)

Yeryüzü coğrafyası bugüne kadar böyle büyük felaket görmedi. (yer+ yüzübelirtisiz isim tamlaması)

Çocuklar kartopu oynamak için dışarı çıktılar. (kar+topubelirtisiz isim tamlaması)

Keçiboynuzu Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü yerlerde yetişen bir bitki türüdür. (keçi+boynuzubelirtisiz isim tamlaması)

2. Sıfat Tamlaması Şeklinde Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Samsun'dan akşamları Karadeniz'i seyredeceksin. (Kara+deniz= sıfat tamlaması)

Akdeniz akşamları bir başka oluyor. (Ak+denizsıfat tamlaması)

Bu yıl Yenişehir ilçesinde ev kiralayacak (Yeni+şehirsıfat tamlaması)

Eskişehir, tarihe destan yazdıran bir şehirdir. (Eski+şehirsıfat tamlaması)

Karşımızda yer alan Acıgöl ne güzeldir, diyordu. (Acı+gölsıfat tamlaması)

Acıbadem tedavi merkezi depreme karşı güçlendirilecek. (Acı+bademsıfat tamlaması)

Buralar sivrisinek bataklığı olmaktan kurtulacak. (sivri+sineksıfat tamlaması)

İlkbahar, mevsimlerin tartışılmaz en güzelidir. (ilk+baharsıfat tamlaması) 

Kimi açıkgöz öğrenciler kopya çekmeye yeltenmişler. (açık+gözsıfat tamlaması)

Karatavuk avlamak üzere sabah erkenden yola çıktılar. (kara+tavuksıfat tamlaması)

Herkes kırkayak nedir diye soru soruyordu. (kırk+ayaksıfat tamlaması)

Karagöz yıllara meydan okurcasına ayakta kalmayı başarır. (kara+gözsıfat tamlaması)

Büyükanne çocuklara güzel şeyler anlatırdı. (büyük+annesıfat tamlaması)



3. Birleşik Sıfat Şeklinde Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Birçok insan bu ayrıntılara dikkat etmez.

Birtakım kişiler ülkemizi karıştırmaya çalışıyor.

Etraf başıboş köpeklerden geçilmiyordu.

Birkaç arkadaş gezmek için bir araya geldi.

Alçakgönüllü kişiliğiyle herkese örnek olmuştu.

Olağanüstü olaylara karşı kurallar daha çok uygulandı.


4. Bir İsimle Bir Fiilin Kaynaşması Sonucu Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Çağımızda birçok şeyi bilgisayar bize öğretiyor.

Öğrenciler imambayıldı yemeğini bir türlü sevmedi.

Bir gecekondu sahibi bile olmadan hayata gözlerini yumdu.

İki ülke arasında ateşkes ilan edilecek.

Mirasyedi birisi olarak bilinmek istemiyordu.

Burada ayakbastı parası alınıyormuş.



5. İki Fiilin Kaynaşması Sonucu Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Ayın sonunda evine bir çekyat almak istiyordu.

Kimse dedikodu yapmakla mutlu olmaz.

Köydeki arazileri için biçerdöver almaya karar vermişlerdi.

İstanbul'da son yıllarda kapkaç olayları neredeyse sonlandı.

Çatışmada vurkaç taktiğini uygulamaya çalışıyorlardı.

Bu yıl gelgit olayları daha az oluyor.

Çarşıya bir tutkal almak için çıkmıştı.

Burası yapboz tahtasına dönüştü neredeyse.

Uyurgezer çocuğu onu bir hayli uğraştırmıştı.



6. İsim Soylu Sözcüklerle Fiilimsilerin Bir Araya Gelmesiyle Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Yanardağ yine lav püskürmeye başlamıştı.

Akaryakıt almak için benzinliğe uğradı.

Kan akışı için atardamar hayati önem taşır.

O artık bakarkör biri olmuştu.

Çöpçatan kişileri ben hiçbir zaman sevmedim.

Bu çocuk, sürekli oyunbozan rolüne soyunur.

Bizim çocukluğumuzda karakaçan sahibi olmak bir ayrıcalıktı.

Günebakan sevdiği topraklarda yetişir.

Dalgakıran olmazsa deniz araçları kıyıya rahat yanaşmaz.



7. Yansıma Sözcüklerin Bir Araya Gelmesiyle Oluşan Birleşik İsimler

Örnek

Şakşak sesi hiçbir sese benzemiyordu.

Çıtçıt yansıma bir sözcüktür.

Gırgır sözcüğünün anlamını öğrenmeye çalışıyordu.

B. Birleşik Fiil: En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Birleşik fiiller üç grupta incelenir.

1. Yardımcı Eylemlerle Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir sözcükle "olmak, etmek, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinin birleşmesiyle oluşan birleşik fiillerdir. Burada "etmek" ve "olmak" yardımcı fiilleri daha çok kullanılır. 



Örnek

Bu çalışmayla başarılı olacak. (başarılıolmak)
         
Annesini çıplak gözlerle görünce mutlu olmuştu. (mutlu+olmak)

Ben Antalya'yı o İstanbul'u tercih etti. (tercih+etmek)
         
Katılımcılara tek tek teşekkür etti. (teşekkür+etmek)
         
Yaramaz öğrenciyi velisine şikâyet etti. (şikâyet+etmek)
          
Doğduğu köye giderek aile büyüklerini ziyaret ettiler. (ziyaret+etmek)

Duygularını şiire yansıtarak şiiri etkili kılmış. (etkili+kılmak)
        
Geleneklerimiz yavaş yavaş yok oluyor. (yok+olmak)

Çocuğun bu durumu bize dert oldu. (dert+olmak)
  
İşletme müdürü etrafına sürekli emir buyururdu. (emir+buyurmak)
    
Herkes komşusuna elinden geldiğince yardım eylesin. (yardım+eylemek)

Not: Yabancı fiillerle oluşturulan birleşik fiillerde ses türemesi ya da düşmesi olursa yardımcı fiiller bitişik yazılır. Aşağıda koyu yazılan birleşik fiillerin ilki yabancı, genellikle de Arapça sözcüklerdir.

Örnek

Bütün musibetlere bir bir 
sabretti. (sabır+etmek / ses düşmesi)

Çocuğunun acısını gelişiyle 
hissetti. (his+etmek / ses türemesi)

Şirketi çeviremeyince işi arkadaşına 
devretti. (devir+etmek / ses düşmesi)

Herkesi yolda görünce trafik kazası olmuş 
zannetti. (zan+etmek / ses türemesi)

İşlerini bir arkadaşı vasıtasıyla hemencecik 
halletti: (hal+etmek / ses türemesi)

Ehliyet almak için kursa 
kaydoldu. (kayıt+olmak /ses düşmesi)

Hasta sürekli olarak tedaviyi 
reddetti. (red+etmek /ses türemesi)

Not: Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olmazsa bu fiiller ayrı yazılır.   

Örnek

Araba geri geri giderek araya park etti.

Müdür, durumu üst makamdakilere arz etti.

Bu olayların bir daha yaşanmaması için onlara rica etti.

Olaylardan sonra birçok kişi şehri terk etti.

Doktor, hastayı daha iyi tedavi görmesi için sevk etti.

Öğrencinin sınıfta kalp krizi geçirdiğini öğretmen erken fark etti.

Not:  "etmek" ve "olmak" sözcükleri bazen yardımcı fiil değil de asıl fiil olarak kullanılabilir. Bu durumlarda bu yardımcı fiiller farklı bir anlamda kullanılır.

Örnek

Buğdaylar henüz olmamıştı. (olgunlaşmak anlamında)

Hayvanlarımız düşündüğümüzden daha çok eder. (para etmek anlamında)

2. Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli kurallar çerçevesinde bir araya gelen iki fiilin oluşturduğu birleşik fiillerdir. Kurallı birleşik fiiller eylemde "yeterlilik, tezlik, yaklaşma ve süreklilik" anlamları katar. Bu fiiller her zaman birleşik yazılır. Kurallı birleşik fiiller dört grupta incelenir.

a. Yeterlilik Fiili: Fiillere "e+bil-, a+bil-" yardımcı eylemleri getirilerek yapılır. Yeterlilik fiilleri cümleye çoğunlukla "gücü yetme" anlamı bazen de "ihtimal" anlamı katar.

Örnek

Buradan aşağıya rahatlıkla atlayabilir. (gücü yetmek)

Vali o okula uğramışsa bizim okula da gelebilir. (ihtimal)

Bu soruları tek başına çözebilir. (gücü yetmek)

Yarın arkadaşınla bize uğrayabilir misiniz? (rica, istek)

Not: Yeterlilik fiilinin olumsuzunda "bil-" fiili yerine "-a+ma,-e+me" ekleri kullanılır. ("a" sesi ve olumsuz ekleri birleştirilerek) Buraya özellikle dikkat etmek gerekir.

Örnek

Olumlu         Olumsuz

Gelebilirim 
 gelemem

Yazabilirim 
 yazamam

Başarabilirim 
 başaramam

Oynayabilir 
 oynayamam

Not: Sürekli bir şekilde karşılaştığımız için özelikle belirtmek istiyorum: Yeterlilik fiilinin olumsuz şeklinde iki kelime yoktur. Yine de birleşik sözcüktür.

Örnek

Gelemem (birleşik fiil)

Gelmem (basit fiil)

Yazamam (birleşik fiil)

Yazmam (basit fiil)

Bakamam (birleşik fiil)

Bakmam (basit fiil)

b. Tezlik Fiili: Fiillere "ı+ver-, i+ver-" yardımcı fiilleri getirilerek yapılır. Cümlelere "tezlik, çabukluk, aniden" anlamları katar.

Örnek

Tahtadaki yazıyı hemencecik yazıverdi. (çabukluk)

Oraya çok kısa bir sürede geliverdi. (çabukluk)

Birden yolumuza çıkıverdi. (aniden)

Yorulmadan bulaşık makinesini tamir ediverdi. (kolaylıkla)

Not: Tezlik fiilleri olumsuz yapılırken olumsuzluk ekleri "-ı+ver-" eki yardımcı fiilinden önce de sonra da gelebilir. Her iki kullanımda doğrudur.

Örnek

Çocuklar okula zamanında gelmeyiverdi. (doğru)

Çocuklar okula zamanında gelivermedi. (doğru)

c. Sürerlik Fiili: Fiillere "e+dur-", "e+kal-", "e+gel-" yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur. Sürerlik fiilleri cümleye "devamlılık, süreklilik" anlamları katar.

Örnek

Misafirlerimiz nedense bugün uyuyakalmışlar. (süreklilik)

Bu yemekler sürekli böyle yapılagelir. (süreklilik)

Siz, şimdilik televizyona bakadurun. (süreklilik)

Otobüsün arkasından dakikalarca bakakaldık. (süreklilik)

Not: Sürerlik fiilinin olumsuz çekimi yoktur.

d. Yaklaşma Fiili: Fiillere "e+yaz-, a+yaz-" yardımcı fiilleri getirilerek yapılır. Fiillere "az kalsın" anlamı katar. Günümüzde kullanımı yaygın olmayıp onun yerine "az kalsın, neredeyse" sözcükleri kullanılır.

Örnek

Dikkat etmeyince merdivenlerden düşeyazdı. (az kalsın, neredeyse)

Adamcağız kazada öleyazdı. (az kalsın, neredeyse)

Not: Yaklaşma fiilinin olumsuz çekimi yoktur.

3. Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller: İki veya daha fazla sözcüğün gerçek anlamlarından uzaklaşarak diğer sözcüklerle kaynaşmasıyla oluşan birleşik fiillerdir. Deyimler dilimizde çok fazla yer almakta ve bu başlık altında değerlendirilmektedir.

Örnek

Söylenenlere bu sefer daha iyi kulak verin.

Sınavdan önce notlara kısaca göz attı.

Şehir halkı olanlara karşı baş kaldırdı.

Bence yeni gelen öğretmen çocuklara çok fazla yüz verdi.

Artık kimse bize kulak asmıyor.

Bavul ticareti işini iyice kafasına koymuş.

Bilgisayarın kırıldığını görünce küplere bindi.

Zamanında işe gitmediğimizden müdür bize taş attı.

Akşam akşam bunlar da nereden aklına esti.

Mahalle kabadayıları arada bir diş gösterirler.

Anlaşılan bizimki abayı yakmış.

Not: Yukarıda altı çizili olarak belirtilen deyimlerdeki sözcükler gerçek anlamının dışında kullanılmışlardır.

Örnek

Çocuk oradakilere birçok taş attı. (deyim değil)

Müdür konuşmasında ikide bir bize taş attı. (deyim)

Not: Birleşik sözcükler oluşumlarına göre farklı şekillerde oluşurlar:
      
a. Anlam Kayması Yoluyla Oluşan Birleşik Sözcükler: Birleşiği oluşturan sözcüklerden en az biri gerçek anlamından uzaklaşmışsa o sözcük birleşmiş sayılır. Anlam kayması yoluyla oluşan birleşik fiiller üç şekilde oluşur.

1. Tüm sözcükleri gerçek anlamından uzaklaşan birleşik sözcükler

Örnek                      

Suçiçeği: İki sözcük de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Bulaşıcı bir hastalık türü)


Kuşburnu: İki sözcük de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Avrupa, kuzeybatı Afrika ve Batı Asya'da yetişen bir tür bitki)


Yavruağzı: İki sözcük de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Kavuniçi ile pembe arası bir renk)


Tavukgöğsü: İki sözcük de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (süt, şeker, pirinç unu ve tavuğun göğüs eti kullanılarak yapılan bir tatlı türüdür.)


Aslanağzı: İki sözcük de gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Güzel, kokusuz, çiçekleri olan bir bitkinin adıdır.)

2. Birinci sözcüklerin gerçek anlamından uzaklaştığı birleşik sözcükler

Örnek

Sigaraböreği: Birinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Yufka arasına peynir veya kıyma koyulduktan sonra sigara gibi sarılıp tavada kızartılan bir börek çeşididir.)

Kuşüzümü: Birinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Çekirdeksiz ufak üzüm çeşididir.)

Adamotu: Birinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Geniş yapraklı, kötü kokulu bir bitki.)

3. İkinci sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaştığı bileşik sözcükler

Örnek

Gökkuşağı: İkinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Güneş ışınlarının yağmur damlalarında ya da sis bulutlarında yansıması ve kırılması sonucu oluşan ışık renklerinin bir yay biçiminde göründüğü meteorolojik bir hadisedir.)

Gökyüzü: İkinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Kişilerin açık alandan yukarıya baktığında gördüğü, gök cisimlerini çevrelediği gözlemlenen boşluğa verilen addır.)

Aşçıbaşı: İkinci sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır. (Yemek pişirip satan kimse)

b. Ses değişmesi yoluyla oluşan birleşik sözcükler: Sözcükler birleşme esnasında sesçe değişiklikler yaşamışlardır. Sözcüklerde oluşan ses düşmesi-hece düşmesi olayıdır.

Örnek

Pek+iyi: pekiyi

Ne+ için: niçin

Ne+ asıl: nasıl

Bu+ ile: böyle

Sütlü+ aş: sütlaç

Cuma+ ertesi: cumartesi

Pazar+ ertesi: pazartesi

Kahve+altı: kahvaltı

c. Tür Değişmesi Yoluyla Oluşan Birleşik Fiiller: Birleşiği oluşturan sözcüklerden en az biri çekimli fiilken birleşme sonrası tür değiştirerek sözcük isim ya da sıfat olmuştur.

Örnek

Çek+ yat: çekyat (fiil+fiil)

İmam+ bayıldı: imambayıldı (isim+fiil)

Gece+ kondu: gecekondu (isim+fiil)

Kaptı+ kaçtı: kaptıkaçtı (fiil+fiil) 

Ayrıca bakınız


2 yorum:

  1. Mükemmel olmuş milyonlarca kez teşekkürlerrr hocam

    YanıtlaSil
  2. çoooooooooooooooooooooooooooooooooooooooookkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkk güzel olmuş helal olsun

    YanıtlaSil