Cümle

CÜMLE

Türkçede "tümce" olarak isimlendirilir. Bir duyguyu, düşünceyi, eylemi tam olarak anlatan; yargı bildiren söze veya söz grubuna cümle denir. Cümle, bir ifadeyi, soru, emir veya ünlemi dile getirir. Türkçede cümlenin yapısı genellikle özne, tümleç ve yüklemden oluşur. Cümlenin temel öğeleri özne ve yüklemdir. Yargı birimidir. Cümle olabilmenin en önemli koşulu cümlenin yargı bildirmesidir. Tek sözcükten cümle oluşabilir. Aksine onlarca sözcükten de oluşmayabilir.

Örnek 1

Yazdı.

Örnek 2

Bak.

Yukarıdaki ifadeler yargı bildirdikleri için birer cümle niteliğindedir.

Örnek

Dün akşam evimizin bahçesinin içinde iki kişi

Yukarıdaki ifade yargı bildirmediği için cümle sayılmaz.

CÜMLENİN ÖZELLİKLERİ

1. Cümle, öğelerden oluşur. Öğeler tek sözcükten oluşabildiği gibi birden fazla sözcükten de oluşabilir.

Örnek 1

Mustafa dün bize geldi. (öğeler tek sözcükten oluşmuş)
    Ö.     Z.T. D.T.  Y.

Örnek 2

Mustafa'nın annesidün akşam okulun bahçesindeki çocuklara kulak misafiri olmuştu.
    Ö.                       Z.T.                           D.T.                               Y.

2. Cümlenin çekimli bir fiilden oluşması gerekir. Eksiltili cümlelerde çekimli fiil  olmaz. Eksik olan yer zihinde tamamlanır. 

Örnek 1

-Baban geldi mi?

Örnek 2

-Evet. (Evet, geldi) Parantez içerisindeki kısmı biz zihnimizde tamamlarız.

3. Türkçe bir cümlede; fiil, fiilimsi, isim, zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç gibi sözcük türleri yer alır.

Örnek 1


Güzel resimler taşıyan çocuk daonları senin için şimdi aldımdiyordu.
sıfat     isim     fiilimsi  isim bağ. zamir  zamir edat zarf  fiil        fiil

4. Bir cümlede birden fazla özne ve yüklem bulunmaz. Diğer öğeler birden fazla olabilir.

Örnek 1

Mustafa geldi.
Ö.          Y.
(tek özne ve yüklem )

Örnek 2

Mustafa dün seni evde arkadaşını bu akşam okulda aramış.
Ö.        Z.T.  N.    D.T.   N.            Z.T.         D.T.      Y.

(Yukarıdaki cümlede iki nesne, iki dolaylı tümleç, iki zarf tümleci yer almaktadır.)

5. Bütün öğelerin yer aldığı tam bir cümlede; özne, yüklem, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci yer alır.

Örnek 1
Osmandün akşam evde seni sordu.
Ö.          Z.T.          D.T.   N.     Y.

6. Cümle öğesi sayılmayan cümle dışı unsurlar da cümlede yer alabilir. Hitaplar, ünlemler, bağlaçlar cümle öğesi sayılmaz. Bunlar cümle dışı unsur olarak kabul edilir.

Örnek 1

Fakat beni anlamak istemiyorsun. (Bağlaç-cümle dışı unsur)

Babacığım, seni çok özledik! (Hitap-cümle dışı unsur)

Tüh, düşündüklerimi unuttum! (Ünlem-cümle dışı unsur)

Eyvah tüm bildiklerimi unuttum! (Ünlem-cümle dışı unsur)

7. Türkçede cümle düzeyinde özne-yüklem uygunluğu belirli özellikler taşır. Söz dizimi için bu uygunluk önemlidir. Bu durum aşağıda ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır.


Özne-Yüklem Uygunluğu

a. Tekillik-Çoğunluk Açısından Uygunluk

1. Öznenin tekil olduğu cümlelerde yüklem tekil, çoğul olduğu cümlelerde yüklem çoğul olur.

Örnek 1
Mustafa hava karardıktan sonra evine gitti. (özne de yüklem de tekil)
Özne                                             Yüklem

Örnek 2
Hepimiz her zaman başarılı olamayabiliriz.  (özne de yüklem de çoğul)
 Özne                                Yüklem

2. Öznenin çoğul insan ismi olduğu durumlarda yüklem cümle içerisinde tekil de çoğul da olabilir.

Örnek 1

Çocuklar koşa koşa evlerine gitti.
Özne                                Yüklem

Örnek 2

Çocuklar koşa koşa evlerine gittiler.

Özne                                  Yüklem

3. İnsan dışındaki varlıklar çoğul özne olduklarında yüklem tekil olur.

Örnek 1

Ağaçlar yapraklarını döktü. (Doğru)

Ağaçlar yapraklarını döktüler. (Yanlış)

Örnek 2

Kuşlar havada uçuştu. (Doğru)

Kuşlar havada uçuştular. (Yanlış)

Örnek 3

Işıklar söndü. (Doğru)

Işıklar söndüler. (Yanlış)

Örnek 4

Kollarım kar atmaktan yoruldu. (Doğru)

Kollarım kar atmaktan yoruldular. (Yanlış)

Örnek 5

Bağrışmalar bizi korkuttu. (Doğru)

Bağrışmalar bizi korkuttular. (Yanlış)

4. Bir cümle içerisinde insan dışındaki çoğul özneler "kişileştirme" sanatı olduğu zamanlar yüklem çoğul olabilir.

Örnek 1

Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyorlar.

5. Söylemek istediklerimize küçümseme, saygı, incelik, alay anlamı kattığımızda özne tekil, yüklem çoğul olabilir.

Örnek 1

Abdullah Bey bize teşrif ettiler.

Örnek 2

Beyefendi size uğrayacaklar.

b. Kişi Açısından Uygunluk

1. Cümle içinde özne hangi kişi ise yüklem de o kişiye göre çekimlenir.

Ben
 senin beni sevebilme ihtimalini sevdim.  (Özne I. tekil kişi; yüklem de I. tekil şahıs eki almış.)

2. Özne I. ve II. kişiden oluşursa yüklem I. çoğul kişi olur.

   Özne I. ve III. kişiden oluşursa yüklem I. çoğul kişi olur.
   Özne I, II. ve III. kişiden oluşursa yüklem I. çoğul kişi olur.
   Özne II. ve III. kişiyse yüklem II. çoğul kişi olur.
   
Örnek 1

   Ben ve Mustafa geldik.

   Ben ve o geldik.

   Ben, sen ve İbrahim geldik.

   Sen ve Ahmet geldiniz.

3. Sayıların çoğul yaptığı öznelerin yer aldığı cümle içerisindeki yüklem tekil olur. 

Örnek 1

Üç kardeş bize geldi.

Okulda 46 öğretmen çalışıyor.

4. Bir cümledeki özneler içerisinde eğer I. kişi bulunursa yüklem I. çoğul; I. kişi bulunmazsa yüklem II. çoğul kişi olur. (ikinci çoğul kişi varsa)

Örnek 1

Geçen akşam ben, sen ve Yusuf gelmiştik.

Geçen akşam sen ve Yusuf gelmiştiniz.

Türkçede cümleler çeşitli isimler altında incelenir. Bunlar:

A. Anlamı Bakımından Cümleler

1. Olumlu Cümle: Yüklemin bildirdiği işin yapıldığını, gerçekleştiğini belirten cümlelerdir. Türkçede olumsuzluk, bazı ek ve sözcüklerle yapılır.

Örnek 1

Dün hava çok güzeldi. (olumlu isim cümlesi)

Bizimkiler yarın akşam gelecekler. (olumlu fiil cümlesi)

2. Olumsuz Cümle: Yüklemin bildirdiği işin gerçekleşmediğini anlatan cümlelerdir. Olumlu isim cümleleri "yok, değil" sözcükleri ve "-sız" ekiyle olumsuz şekle dönüştürülür.

Örnek 1

Evinize gelen o değildi. (olumsuz isim cümlesi)

Örnek 2

Konserde kimse yoktu. (olumsuz isim cümlesi)

Örnek 3 

Tuba, çok güçsüzdü. (olumsuz isim cümlesi)

Örnek 4

Okula gitmemiş. (olumsuz fiil cümlesi)

Not: Bir cümlenin yükleminde olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük yoksa cümle biçimce olumlu; varsa cümle biçimce olumsuzdur.

Örnek 1

Düğüne pazar gideceğiz. (Biçimce ve anlamca olumlu cümle)

Örnek 2

Düğüne pazar gitmeyeceğiz. (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)

Not: Biçimde olumlu her cümle, anlamca olumlu olmayabilir.

Örnek 1

Bu hesabın içinden çıkabilirsen çık. (Çıkamazsın anlamındadır. Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle)

Örnek 2

Ne gelen var ne giden. (Yok anlamındadır. Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle)

Not: Bir cümle içinde olumsuzluk bildiren tek bir ek varsa, o cümle biçim ve anlamca olumsuz cümledir. Bir cümlede olumsuzluk bildiren ek ya da sözcük iki tane ise o cümle biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümle sayılır.

Örnek 1
Evimizin yolunu biliyor değil. (bilmiyor anlamındadır. Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)

Örnek 2

Ders çalışmayın gençler yeter. (Biçimce ve anlamca olumsuz cümle)

Örnek 3

Seni sevmiyor değilim. (Seviyorum anlamındadır. Biçimce olumsuz, anlamla olumlu cümledir.)

3. Soru Cümlesi: Bir duygu veya düşünceyi soru yoluyla açıklayan cümlelere soru cümlesi denir. Dilimizde soru anlamı soru sıfatı, soru zamiri, soru zarfı veya soru edatıyla sağlanır.

Örnek 1

Bakkaldan beni soran sen miydin? (soru edatıyla sağlanmış)

Örnek 2

İstanbul'a ne zaman gideceksin? (soru zarfıyla sağlanmış)

Örnek 3

Çarşıdan ne aldın? (soru zamiriyle sağlanmış)

Örnek 4

Hangi mahallede yaşıyorsun?  (soru sıfatıyla sağlanmış)

Not: Soru cümleleri gerçek ve sözde soru cümleleri olmak üzere ikiye ayrılır. Gerçek soru cümleleri cevap gerektiren, sözde soru cümleleri cevap gerektirmeyen cümlelerdir.

Örnek 1

Niçin ders çalışmıyorsun? (Gerçek soru cümlesi )

Örnek 2

Seni tanımaz mıyım? (Gerçek soru cümlesi )

4. Koşul Cümlesi: Yan cümlesi şart kipiyle çekimlenen yani yargının gerçekleşmesini bir koşula bağlayarak anlatan cümlelerdir.

Örnek 1

Eve erken gelirsen oraya gideriz. (Cümle "-se,-sa" ekiyle koşul cümlesi olmuş.)

Örnek 2

Ders çalışırsanız başarılı olursunuz. (Cümle "-se,-sa" ekiyle koşul cümlesi olmuş.)

5. Ünlem Cümlesi: Özlem, üzüntü, sevinç, heyecan, korku gibi bir duyguyu, bir heyecanı yansıtan cümlelerdir.

Örnek 1

Eyvah aldandık, şu güzeranı hayatı sabit zannettik!

Örnek 2

Yine mi kaçırdık uçağı Allah'ım!

6. Emir Cümlesi: Yüklemi  emir kipiyle çekimlenmiş cümlelere denir. Emir kipinin I. tekil ve II. çoğul çekimleri olmaz.
----                          
gel                        
gelsin
----      
gelin, geliniz
gelsinler            

B. Yüklemi Bakımından Cümleler

1. Fiil Cümlesi:
 Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelere fiil cümlesi denir. 

Örnek 1

Okulumuza yeni öğretmenler geldi. (fiil cümlesi)

Örnek 2

Furkan babasına gülün en güzelini vermişti. (fiil cümlesi)

Not:
 Fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler isim cümlesidir.

Örnek 1

Bütün düşüncesi bir an evvel eve gitmekti. (isim cümlesi )

Örnek 2

Kabahat hem giden de hem gelendedir. (isim cümlesi)

2. İsim Cümlesi: Yüklemi  ek fiil almış veya ad soylu bir sözcük olan cümlelere isim cümlesi denir.

Örnek 1

Betül belki de okulun en çalışkanıydı.

Örnek 2

Uçun kuşlar uçun burada vefa yoktur.

Örnek 3

Projelerimiz, geleceğimiz içindir.

Not: Yüklemde kullanılan ortak köklü sözcüklerin isim mi fiil mi oldukları cümledeki kullanımı belirler.

Örnek 1

Bu notlarda her şey var. (isim cümlesi)

Örnek 2

Bu notlarla çalışan hedefine daha çabuk varır. (fiil cümlesi)

C. Yükleminin Yeri Bakımından Cümleler

1. Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı (düz) cümle denir.

Örnek 1

Furkan'a güzel bir gelecek bırakmak istiyorum.

Örnek 2

Ne zaman seni ansam kuşlar buradan göçer.

2. Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelere denir.

Örnek 1

Bilmezdim şarkıların bu kadar dokunaklı olduğunu.

Örnek 2

Aklımdan mı çıkar o güzelim yıllarım.

3. Eksiltili Cümle: Yargısı tam olmayan, yüklemi belirtilmemiş cümlelere denir.

Örnek 1

İnsanı can evinden vuran…

D. Yapısı Bakımından Cümleler

1. Basit Cümle:
 İçerisinde tek bir yargı bulunan cümlelere denir.

Örnek 1

Toprağını, suyunu özledim köyümün.

Örnek 2

Mustafa, okulun en başarılı öğrencisidir.

2. Birleşik Cümle: İçerisinde birden fazla yargı barındıran yan ve temel cümleciklerden oluşan cümlelere denir. Birleşik cümleler dört grupta incelenir.

a. Girişik Birleşik Cümle: İçerisinde fiilimsi bulunan cümlelerdir. Yan cümle fiilimsinin olduğu, temel cümle de yüklemin bulunduğu bölümdür. Bir cümlede ne kadar fiilimsi varsa o cümlede o kadar yan cümle var demektir.

Örnek 1

Seni seveni sen de sev.

Örnek 2

Gelen gideni aratır.

Örnek 3

Ona bakınca annemi hatırlıyorum.

b. Şartlı Birleşik Cümle: Yan  cümleciğin yüklemi dilek-şart, çekimli bir fiil veya ek fiilin şart çekimi isim soylu bir sözcükse o cümle şartlı birleşik cümle olur.

Örnek 1

Yazarsan çabuk öğrenirsin.

Örnek 2

Paran çoksa kefil ol.

c. İç içe Birleşik Cümle: Başkaslarına ait sözlerin değiştirilmeden bir başkasına aktarıldığı cümlelere denir.

Örnek 1

Ben seni anlıyorum,  dedi.  

Örnek 2

Öğretmen: "Çok ders çalışalım." dedi.

d. İlgi Cümlesi: "ki" bağlacıyla birbirine bağlanan cümlelere denir.

Örnek 1

Çalış ki başarasın.

Örnek 2

Emanete sahip çık ki münafık olmayasın.

3. Sıralı Cümle: Aralarında noktalı virgül, virgül veya bağlaç bulunan bağımsız cümlelerden meydana gelen cümlelere sıralı cümle denir. İkiye ayrılır.

a. Bağımsız Sıralı Cümle: Özne, tümleç ve yüklemleri farklı olan yani öğe ortaklığı bulunmayan cümlelerdir.

Örnek 1

Ali okula gitti, okulda kimse yoktu.

Örnek 2

Çamların kozalakları düşüyor, kış, yavaş yavaş geliyor.

b. Bağımlı Sıralı Cümle: Öğelerinden en az birinin ortak olduğu cümlelerdir.

Örnek 1

Mustafa zamanında derse girdi, dersi dinledi. (özne ortak)

Örnek 2

O, eve; Esra okula gitti. (yüklem ortak)

Örnek 3

Hasan evini boyadı, temizledi. (özne ve nesne ortak) 

Ayrıca bakınız

Cümle



pdf mükemmel e-kitaplar için bakınız


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder