Amaç-Sonuç İlişkisi

AMAÇ-SONUÇ İLİŞKİSİ

Bir amaca yönelik yargıları içeren cümlelere amaç-sonuç cümlesi denir. "Hangi amaçla?" sorusunun fiile yöneltilmesiyle amaç-sonuç ilişkisi bulunur. Amaç; insanların yerine getirmek istedikleri düşünceye denir. "İçin" edatı başta olmak üzere "diye, üzere..." edatları amaç-sonuç ilişkisini bağlayan sözcüklerdir. Amaç-sonuç ilişkisi olan cümleler, amaç-sonuç cümlesi olarak adlandırılır.

Püf noktası: "İçin"in olduğu yere "amacıyla" sözcüğü getirilebilen cümleler genellikle "amaç-sonuç ilişkisi" olan cümlelerdir. Cümlede "için" edatı yoksa cümleyi "için" edatının olabileceği şekle dönüştürdükten sonra bu sözcüğün yerine "amacıyla" sözcüğünü getirmeliyiz. Cümlede anlamsal ve şekilsel bütünlük sağlanırsa cümle, amaç-sonuç cümlesi; sağlanmazsa büyük bir ihtimalle neden-sonuç cümlesidir.

Amaç-Sonuç Cümleleri ile İlgili Açıklamalı Örnek Cümleler

Örnek 1

Öğretmenle görüşmek için okula gitti.

Cümlede "için" edatının olduğu yere "amacıyla" sözü getirebilir. Yani cümle "Öğretmenle görüşmek amacıyla okula gitti." şekline dönüşebiliyor. Cümlede şekilsel ve anlamsal bütünlük korunduğundan cümle, amaç-sonuç ilişkisi olan bir cümledir.

Örnek 2

Okula gelmediği için yok yazılmış.

Cümlede "için" edatının olduğu yere "amacıyla" sözcüğünü getirdiğimizde cümle anlamsız olmaktadır. Yani "Okula gelmediği amacıyla yok yazılmış." şeklinde olur ki cümle, anlamsal ve şekilsel açıdan bozuk bir cümle olur. Öyleyse burada amaç-sonuç ilişkisi değil neden-sonuç ilişkisi vardır.

Not: Amaç-sonuç ilişkisi olan cümlelerde amaç henüz gerçekleşmemiştir. Neden-sonuç ilişkisi olan cümlelerde ise neden gerçekleşmiştir.

Örnek 1

İşe gitmediği için işten atılmış.

Yukarıdaki cümle bir neden-sonuç cümlesidir. Cümlenin neden-sonuç cümlesi olduğunu gösteren iki önemli ipucu vardır. Birincisi, yukarıdaki açıklamada da değinildiği gibi "neden" zamansal olarak gerçekleşmiş, geçmişte kalmıştır. Yani "işe gitmediği için" kısmı. Neden-sonuç cümlesi olduğunu gösteren ikinci ölçüt ise "için" edatının olduğu yere "amacıyla" sözcüğünün gelmemesidir. Öyleyse cümlede amaç-sonuç ilişkisi değil neden-sonuç ilişkisi vardır.

Örnek 2

İşe gitmek için yola çıktı.

Cümlede "amaç-sonuç ilişkisi" vardır. Amaç-sonuç cümlesi olduğunu gösteren birinci ölçüt "amaç" kısmının henüz gerçekleşmemiş  olmasıdır. Yani amaç kısmını oluşturan "işe gitmek" henüz gerçekleşmemiştir. İkinci ölçüt ise "için" edatının olduğu yere "amacıyla" sözcüğünün gelebilmesidir. Yani "İşe gitmek amacıyla yola çıktı." şeklinde bir cümle ile karşılaşırız ki cümle, her açıdan doğru bir cümledir. Öyleyse burada amaç-sonuç ilişkisi vardır.

Örnek 3
Ders anlatmak için ayağa kalktı.

Cümlede yükleme "hangi amaçla ayağa kalktı?" sorusunu yönelttiğimizde "ders anlatmak için" cevabını alırız. "İçin" edatı ipucudur. Cümlede yer alan "için" edatı yerine "amacıyla" getirilebildiği için cümlede amaç-sonuç ilişkisi vardır. Cümleyi bu haliyle yazdığımızda cümle "Ders anlatmak amacıyla ayağa kalktı." şeklinde olur. Bu da gerek anlamsal gerekse şekilsel olarak doğru bir cümledir.

Örnek 4

Zengin olmak için sürekli çalışıyordu.

Daha zengin olmamıştır. Amaç-sonuç ilişkisi olan cümlelerde amacın gerçekleşmemiş olması önemli bir ölçüttür. "İçin" edatının olduğu yere "amacıyla" sözcüğü getirilebildiği için cümle, amaç-sonuç ilişkisi olan bir cümledir. Cümleyi yazacak olursak "Zengin olmak amacıyla sürekli çalışıyordu." şeklinde olur.

Örnek 5

Annesini görmek için İstanbul'a gitmiş.

"Annesini görmek" cümlenin amaç; "İstanbul'a gitmek" ise sonuç kısmıdır. Bağlantının olduğu yere yani "için" edatının yerine "amacıyla" gelebildiği için cümle, amaç-sonuç cümlesidir.

Örnek 6

Sınavda başarılı olayım diye bu yazıyı okuyor.

Cümle, amaç-sonuç ilişkisi taşıyan bir cümledir. Burada öncelikle "diye" edatının "için" edatına dönüştürülmesi gerekir. Bu şekilde cümle şöyle olur: "Sınavda başarılı olmak için bu yazıyı okuyor." Daha sonra "için" edatı yerine "amacıyla" sözcüğünü getirmeliyiz. Yani cümle; "Sınavda başarılı olmak amacıyla bu yazıyı okuyor." şeklini alır ki bu da anlam ve şekilsel bakımdan doğru bir cümledir.

Örnek 7

Teşekkür almak için son yazılılara daha çok çalıştı.
"Teşekkür almak amacıyla son yazılılara daha çok çalıştı." şekline dönüştürdüğümüzde cümledeki anlam bozulmadığı için cümle, amaç-sonuç ilişkisi olan bir cümledir. "Teşekkür almak" amaç; "yazılılara daha çok çalışmak" ise sonuçtur.

Örnek 8

Çeklerini ödemek için arabasını satmış.
Cümlede amaç-sonuç ilişkisi vardır. Amaç kısmı "çeklerini ödemek"; sonuç kısmı ise "arabasını satmak"tır. "İçin" edatı yerine "amacıyla" gelebildiği için cümle, amaç-sonuç cümlesidir.


Not: Amaç-sonuç ilişkisi olan cümlelerde bazen bir sonucun birden fazla amacı; bir amacın da birden fazla sonucu olabilir.

Örnek 1

Amcasını ziyaret etmek ve bir iş görüşmesi yapmak için İstanbul'a gitmiş.
Cümlede "amcasını ziyaret etmek" ve "iş görüşmesi yapmak" amaç-sonuç ilişkisinin amaç kısımlarıdır. Yani iki amaç vardır. Sonuç ise tektir. "İstanbul'a gitme" kısmıdır.

Örnek 2

Sınavda istediğini elde etmek için hem dershaneye gidiyor hem de özel ders alıyor.

Cümlede bir amaç, iki sonuç vardır. Amaç, "sınavda istediğini elde etmek"; "dershaneye gitmek" ve "özel ders almak" da sonuçlardır.

Not: Amaç-sonuç ilişkisi olan cümlelerde bazen sonuç kısmı amaç kısmından önce gelebilir.

Örnek 1

Büyük bir aşkla düşmüştü yola Veysel Karani, onu göreyim diye.

Amaç-sonuç ilişkisi olan cümlelerde genellikle önce amaç sonra sonuç kısmı yer alır. Bu cümlede aksi bir durum söz konusudur. "Onu görmek" amaç iken "büyük bir aşkla yola düşmek" de sonuçtur. Yani önce sonuç sonra amaç gelmiştir.


Amaç-Sonuç İlişkisi Cümleleriyle İlgili Alıştırmalar 

Örnek 1

Çalışmak için gurbeti mesken eyledi.

Açıklama:

Örnek 2

Geleceğe temiz bir miras bırakalım diye çok çabalamalıyız.

Açıklama:

Örnek 3

Kaysıları sağlıklı kurutmak üzere gölgelik yere bıraktı.

Açıklama:

Örnek 4

Daha iyi bir hatip olmak maksadıyla günde bir kitap bitiriyor.

Açıklama:



SORU 1

Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde "amaç-sonuç ilişkisi" yoktur?

A) Tıp Fakültesini kazanayım diye sabahtan akşama ders çalışıyor.
B) Okurları, eserlerini defalarca okusun diye imgelerle dolu bir dil kullanıyor.
C) Amaç-sonuç ilişkisini öğrenmek için bu örnekleri anlamaya çalışıyor.
D) Gönülleri birleştirmek için masaya oturdular.
E) Sıcaktan bütün şehir zor anlar yaşadı.


ÇÖZÜM: Bir amaca yönelik yargıları içeren cümlelere amaç-sonuç cümlesi denir. "Hangi amaçla?" sorusunun fiile yöneltilmesiyle amaç-sonuç ilişkisi bulunur. Amaç; insanların yerine getirmek istedikleri düşünceye denir. "İçin" edatı başta olmak üzere "diye, üzere..." edatları amaç-sonuç ilişkisini bağlayan sözcüklerdir. "A, B, C, D" seçeneklerinde amaç-sonuç ilişkisi söz konusuyken; "E" seçeneğinde neden-sonuç ilişkisi vardır. Doğru cevap da "E" seçeneğidir.

SORU 2

Aşağıdaki seçeneklerin hangisi "amaç-sonuç ilişkisi" içermez?

A) Parasızlık canlarına tak etmişti.
B) Derslerine daha iyi çalışmak için kütüphaneye gitti.
C) Adını tarihe yazmak için olimpiyatlara katıldı.
D) Evini satmak için emlakçıya başvurmuş.
E) Arkadaşıyla görüşmek üzere seyahate çıkmış.

ÇÖZÜM: "Hangi amaçla?" sorusunun yükleme yöneltilmesiyle amaç-sonuç ilişkisi bulunur. Seçeneklere baktığımızda; "B" seçeneğinde "derslerine daha iyi çalışmak amacıyla", "C" seçeneğinde "adını tarihe yazmak amacıyla", "D" seçeneğinde "evini satmak amacıyla; "E" seçeneğinde "arkadaşıyla görüşmek amacıyla" cevaplarını alırız. Öyleyse bu seçenekler "amaç-sonuç ilişkisi" olan cümlelerdir. "A" seçeneğinde bu sorunun cevabı yer almadığından bu cümle amaç-sonuç cümlesi değildir. Cümle, "neden-sonuç ilişkisi" olan bir cümledir. Doğru cevap: "A" seçeneğidir. 



Ayrıca bakınız

Amaç-Sonuç İlişkisi


pdf mükemmel e-kitaplar için bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder