Neden-Sonuç İlişkisi

NEDEN-SONUÇ İLİŞKİSİ

Bu tür cümlelerde bir neden bir de sonuç bulunur. "neden" bildiren cümle başta ya da sonda olabilir. Cümlenin yüklemine genellikle "niçin?", "neden?" soruları sorularak da neden-sonuç ilişkisi bulunabilir. Neden-sonuç cümlelerinde, bir nedenin birden fazla sonucu veya bir sonucun birden fazla nedeni olabilir. Sorularda; "gerekçesi belirtilmiş yargı" bazen de "açıklaması yapılmış yargı" olarak çıkar. Neden-sonuç ilişkisi daha çok "için, ile, den dolayı, den ötürü" edatlarıyla sağlanır. "çünkü ve zira" bağlaçlarıyla bağlanan cümleler arasında daima neden-sonuç ilişkisi vardır.

Neden-Sonuç İlişkisi ile İlgili Açıklamalı Örnek Cümleler

Örnek 1

Yola geç çıktığı için akşama kalmış.

Cümlede iki unsur vardır. Biri neden diğeri de sonuçtur. Nedeni oluşturan söz öbeği "yola geç çıkmak"; sonucu oluşturan da "akşama kalma" sözüdür. Yani akşama kalması sonucunu doğuran yola geç çıkmalarıdır. O zaman cümlede neden-sonuç ilişkisi vardır.

Örnek 2

Yeteri kadar ders çalışmadığından başaramadı.

Neden-sonucun birlikte yer aldığı bir cümledir. "Yeteri kadar ders çalışmaması" neden; "başaramamak" da sonuçtur. Başarısızlığın nedeni yeterli çalışmamasıdır. İfadeler arasındaki ilişki; "neden-sonuç ilişkisi"dir.

Örnek 3

Sıkıca giyinmediği için hastalandı. 

"Hastalanmak" bir sonuç; "sıkıca giyinmemek" de nedendir. Yani hastalanmasının nedeni sıkıca giyinmemesidir.  Önce neden sonrada sonuç belirtilmiştir. Yani cümlede neden-sonuç ilişkisi söz konusudur.

Örnek 4

Kimi ülkelerde, tarıma dayalı üretimin bilinçli bir biçimde yapılmaması, halk sağlığı bakımından tehlike oluşturmaktadır. (ÖSS)

Önce "neden" sonrasında da "sonuç" öğesinin yer aldığı bir neden-sonuç cümlesidir. "Tarıma dayalı üretimin bilinçli yapılmaması" neden; "halk sağlığının tehlikeye girmesi" de sonuçtur.

Örnek 5

Servisi arıza yaptığından okuluna geç kalmıştı.

"Servisin arıza yapması" neden; "okula geç kalmak" da sonuçtur. Okula geç kalma sonucunu doğuran servisin arıza yapmasıdır. Cümlede neden-sonuç ilişkisi vardır.

Örnek 6

Ailesinin maddi durumu kötüleşince okumasını yarıda bırakır.

Önce "neden", sonrasında da sonucun olduğu bir cümledir. "Ailesinin maddi durumunun kötüleşmesi" neden; "okumasının yarıda kalması" da sonuçtur. Cümle, bir neden-sonuç cümlesidir.

Örnek 7

Şiddetli fırtınadan avcılar yolunu şaşırmıştı.

Cümledeki neden-sonuç ilişkisi şöyle açıklanabilir. "Şiddetli fırtına" neden; "yolunu şaşırmak" da sonuçtur. Avcıların yolunu şaşırmalarının nedeni şiddetli fırtınadır.

Örnek 8

Ülke toprakları yanlış kullanım yüzünden yok olup gitmektedir. (ÖSS)

Cümlede önce neden sonrasında sonuç kısmı yer almaktadır. "Yanlış kullanım" neden; "yok olup gitmek" de sonuçtur. İfadeler arasında bir neden-sonuç ilişkisi vardır.

Örnek 9

Haber programı sürekli acı sahneleri gösterince Sedat televizyonu kapattı.

"Haber programının sürekli acı sahneleri göstermesi" neden; "televizyonun kapatılması" da sonuçtur. Televizyonun kapatılması sonucunu doğuran haber programının sürekli acı sahneleri göstermesidir.

Örnek 10

Parasızlıktan nefesi kokuyordu garibanın.

Cümlede neden-sonuç ilişkisi vardır. "Parasızlık" neden "nefesi kokmak" da sonuçtur.

Örnek 11

Yolların kapanması, hastalıkların baş göstermesi okulları kapattırdı.

İki neden ve bir sonucun olduğu bir neden-sonuç cümlesidir. "Yolların kapanması", "hastalıkların baş göstermesi" nedenler; "okulların kapanması" da sonuçtur.

Örnek 12

Çok az çalışması hem başarısızlığa yol açtı hem de mutsuzluğu doğurdu.

Bu cümlede bir "neden", iki "sonuç" vardır. "Çok az çalışmak" neden; "başarısızlık" ve "mutsuzluk" sonuçlardır. İfadelerde bir neden-sonuç ilişkisi söz konusudur.

Not: "Amaç-sonuç" cümleleri ile "neden-sonuç" cümlelerini birbirinden "için" sözcüğüyle de ayırabiliriz. Cümlede "için" sözcüğü yer alıyorsa "için" sözcüğünün yerine "amacıyla" sözünü getirmeliyiz. Eğer cümlede bir anlamsal bozukluk oluşmuyorsa cümle, amaç-sonuç cümlesidir. Cümlede "için" sözcüğü yoksa cümleyi "için"in olabileceği bir şekle getirerek, yine "için" sözcüğünün olduğu yere "amacıyla" sözünü getirmeliyizCümle, anlamından bir şey kaybetmemişse cümle amaç-sonuç cümlesidir. Cümlede bozuk bir dil ve anlatım söz konusu olursa o durumda cümle muhtemelen neden-sonuç ilişkisi olan bir cümledir.

Örnek 

Çalışmak için gurbeti mesken edindi.

Cümleyi "çalışmak amacıyla gurbeti mesken edindi." şeklinde oluşturabiliriz. Yine içinde "için" sözcüğünün geçmediği bir cümle için de bu yönteme başvurabiliriz. "Kız istemeye Malatya'ya gitmişler." Yukarıdaki cümleyi önce "Kız istemek için Malatya'ya gitmişler" sonrasında da "Kız istemek amacıyla Malatya'ya gitmişler” şeklinde oluşturabiliriz.

Neden-Sonuç İlişkisi Cümleleri ile İlgili Alıştırmalar 

Örnek 1
Sen gittin gideli bizim eller sessiz, bizim eller ıssız.

Açıklama:

Örnek 2
Oyun­ları o dönemin düşünüş biçimini, törelerini karikatürize ettiğinden değerlidir. (ÖSS)

Açıklama:

Örnek 3

Tarıma yeterince önem verilmediğinden bu ülke pamuk, sebze, meyve üretiminde dünya sıralamasında gerilerde yer almaktadır. (ÖSS)

Açıklama:

Örnek 4

Parasızlıktan okuyamamış.

Açıklama: 

Örnek 5
Amaç-sonuç ilişkisi öğrenilmeden neden-sonuç ilişkisi öğrenilemez.

Açıklama:

Örnek 6

Kadrin bilmeyenler alır eline, onun için boynun eğri menekşe.

Açıklama:

Örnek 7

Böbrek yetmezliği Mustafa'yı genç yaşta diyalize mahkûm etmişti.

Açıklama:

Örnek 8
Çevre bilincinin yeterince gelişmemiş olması, hava ve su kirliliğine yol açmaktadır. (ÖSS)

Açıklama:

Örnek 9

Mizah anlayışı, geleneksel mizah anlayışımıza uyduğundan, yapıtlarından halk da hoşlanır, aydınlar da. (ÖSS)

Açıklama:

SORU 1
   Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "neden-sonuç ilişkisi" söz konusu değildir?

A) Üstün yetenekleri onu zirvelere taşımıştı.
B) Annesinin ölümüne dayanamayan çocuk öldü.
C) Hasta olduğu için okula gelememiş.
D) Su akmadığından etrafta mikroplar türemişti.
E) Ferhat, Şirin'e ulaşmak için dağları delmiştir.

ÇÖZÜM: Bu tür cümlelerde bir neden bir de sonuç bulunur. "Neden" bildiren cümle başta ya da sonda olabilir. Cümlenin yüklemine genellikle "niçin?", "neden?" soruları sorularak da neden-sonuç ilişkisi bulunabilir. "A, B, C, D" seçeneklerinde neden-sonuç ilişkisi söz konusu olduğu halde "E" seçeneğinde "amaç-sonuç ilişkisi" vardır. Doğru seçenek "E" seçeneğidir.

SORU 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "neden-sonuç ilişkisi" yoktur?

A) Kar çok yağdığından okullar tatil edildi.
B) Gülüşü dünyamızı değiştirirdi.
C) Mustafa'dan bir şey almak için köye gitti.
D) Maç haftaya ertelendi çünkü saha futbol oynamaya elverişli değildi.
E) Lastiklerin basıncı yetersiz olduğundan arabası takla attı.


ÇÖZÜM: Sorularda; "gerekçesi belirtilmiş yargı" bazen de "açıklaması yapılmış yargı" olarak da karşımıza çıkabilir. Neden-sonuç ilişkisi daha çok "için, ile, den dolayı, den ötürü" edatlarıyla sağlanır. "Çünkü ve zira" bağlaçlarıyla bağlanan cümleler arasında daima neden-sonuç ilişkisi vardır. "A, B, D, E" seçeneklerinde böyle bir ilişki söz konusudur. "C" seçeneğinde ise "amaç-sonuç ilişkisi" vardır. "İçin" edatının olduğu yere "amacıyla" sözü gelebildiği için bu cümleyi böyle değerlendiriyoruz. Öyleyse doğru cevap: "C" seçeneğidir.



Ayrıca bakınız

Neden-Sonuç İlişkisi


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder