Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin düzlük–yuvarlaklık, darlık–genişlik bakımından uygunluğuna küçük ünlü uyumu denir. Buna göre;
 
a. Türkçede düz ünlüleri (a, e, ı, i) düz ünlüler (a, e, ı, i) izler.

Örnek

Çelimsiz: e (düz), i (düz), i (düz)
 
Çilek: i (düz), e (düz)

Bilek: i (düz), e (düz)

Patlıcan: a (düz), ı (düz), a (düz)

Bilimsel: i (düz), i (düz), e (düz)

Varlık: a (düz), ı (düz)

Eşitlik: e (düz), i (düz), i (düz)

Kayıı: a (düz), ı (düz), ı (düz)

Gezinti: e (düz), i (düz), i (düz)

Tanımak: a (düz), ı (düz), a (düz)

Isırmak: ı (düz), ı (düz), a (düz)

İniltilerini: i (düz), e (düz), i (düz) i (düz)

Seslenmek: e (düz), e (düz), e (düz)

Seyirci: e (düz), i (düz), i (düz)

Sıcaklıklar: ı (düz), a (düz), ı (düz), a (düz)

Anlaşmak: a (düz), a (düz), a (düz)

Araştırma: a (düz), a (düz), ı (düz), a (düz)
 
b. Yuvarlak ünlüleri (o, ö, u, ü) ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) izler. Kısacası yuvarlak sesli harflerden (o, ö, u, ü) sonra (o, ö, ı, i) sesleri gelemez.
 
Örnek

Doygunluk: o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u ( dar yuvarlak)

Vurmak: u (yuvarlak), a (düz geniş)

Yürek: ü (yuvarlak), e (düz geniş)

Yorgunluk: o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u ( dar yuvarlak)

Yorum: o (yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Yoklamak:o (yuvarlak), a (düz geniş), a (düz geniş)

Yumurta:u (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş)

Öğrenci:ö (yuvarlak), e (düz geniş), i (düz dar)

Önlemek:ö (yuvarlak), e (düz geniş), e (düz geniş)

Özlemek:ö (yuvarlak), e (düz geniş), e (düz geniş)

Olaylar:o (yuvarlak), a (düz geniş), a (düz geniş)

Ormanlık:o (yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar)

Uzunluk:u (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Üzüntüleri:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş), i (dar düz)

Ulaşım:u (yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar)

Ürünler:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş)

Çocuk:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Boğulmak:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş)

Gözlüğü:ö (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), ü (dar yuvarlak)

Odun:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Oraı:o (yuvarlak), a (düz geniş),ı (düz dar)

Okunaklı:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar)

Kurnaz:u (yuvarlak), a (düz geniş) 

Gözlem:ö (yuvarlak), e (düz geniş) 

Yokluk:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Söylenti:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak) 

Soygun:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak)

Süzülmek:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş)
 
Küçük Ünlü Uyumu ile İlgili Bazı Kurallar
 
1. Küçük ünlü uyumunda heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir. Yani 1. ünlü ile 2. ünlü; 2. ünlü ile 3. ünlü; 3. ünlü ile 4. ünlü vb. ünlüler arasındaki uyuma bakılır.
 
Örnek 1

Doğallık
 
"Doğallık" sözcüğünde, "yuvarlak"tan sonra "düz-geniş", "düz-geniş"ten sonra "düz-dar" ünlü gelmiştir. Bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.
 
Örnek 2

Buralarda
 
"Buralarda" sözcüğünde, "yuvarlak" ünlüden (o) sonra "düz geniş" ünlü (a), "düz geniş" ünlüden sonra yine "düz geniş" ünlü gelmiştir.
 
2. Küçük ünlü uyumuna aykırılık gösteren sözcükler büyük bir olasılıkla Türkçe değildir.

Örnek

Mazot, nefroloji, şoför, avuç, yağmur, çamur, kabuk, sabuk…

3. Alıntı yani yabancı dillerden dilimize geçmiş yabancı sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.
 
Örnek

Alkol, kabul, nezir, mazmun, münafık, mümin, radyo, daktilo, bandrol, doktor, munis, müzik, vasıf, aktör, profesör, vakur...

4. "o, ö" sesleri Türkçe kelimelerde sadece ilk hecede bulunabilir. Bu sesler başka hecelerde yer alırsa orada küçük ünlü uyumu yoktur, demektir.

Örnek
Mazot, ozon, motor, salon, baron, bidon, şoför…

5. "-ki" aitlik eki sadece birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar.

Örnek

Bugünkü

Dünkü


6. Şimdiki zaman kip eki olan "-yor" eki küçük ünlü uyumunu bozar. 

Örnek

Ağlıyor

İzliyor

Bekliyor

Gelmiyor


Not: Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.

Örnek

Kabuk

Kavun

Kavuşmak

Savurmak

 
Ayrıca bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme