Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

ÜNLÜ DÜŞMESİ (HECE DÜŞMESİ)

1. İki heceli olup ikinci hecesinde dar ünlü (-ı, -i, -u, -ü) bulunan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlüler (-ı, -i, -u, -ü) düşer. Buna ünlü düşmesi (hece düşmesi) denir. Bu durumla birlikte bir hece eksildiği için buna hece düşmesi de denir.

Örnek

Akıl   ı  Akılı  Aklı

ı ı  Ağızı  Ağzı

Alın ı Alını Alnı

Asıl ı Asılı  Aslı              

Burun u  Burunu  Burnu

Bağır ı Bağırı Bağrı

Beniz i Benizi Benzi

Beyin i   Beyini Beyni

Boyun u Boyunu Boynu

Burun u Burunu Burnu

Cisim i Cisimi Cismi

Cürüm ü Cürümü Cürmü

Devir i Deviri Devri

Hapis i Hapisi Hapsi

Hüküm ü Hükümü Hükmü

Geniz i Genizi Genzi

Göğüs ü Göğüsü Göğsü

Gönül ü Gönülü Gönlü

Fikir i Fikiri Fikri

İsim i İsimi İsmi

Karı ı  Karını Karnı       

Kayıp ı Kayıbı Kaybı

Kayıt ı Kayıdı Kaydı

Keşif i Keşifi Keşfi

Nehir i Nehiri Nehri

Ufuk u Ufuku Ufku

ul u Oğulu Oğlu

Omuz u Omuzu Omzu

Sabır ı Sabırı Sabrı

Şehir i Şehiri Şehri

Zülüf ü Zülüfü Zülfü

2. Bazı sözcükler türediklerinde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olur. Sorularda karşımıza çıktığı zaman hem türemiş sözcüğe hem de ünlü düşmesine aynı anda yoğunlaşmalıyız.

Örnek

Ayır-ıl-mak: Ayrılmak

Devir-il-mek: Devrilmek

Çevir-il- mek: Çevrilmek

İleri-le-mek: İlerlemek

İçeri-le-mek: İçerlemek

Oyun-a-mak: Oynamak

Uyu-ku: Uyku

Sarı-ar-mak: Sararmak

Savur-uk: Savruk

Sıyır-ıl: Sıyrılmak

Sızı-la: Sızladı

Kavuş-ak: Kavşak

Kavur-uk: Kavruk

Kıvır-ıl: Kıvrılmak

Koku-la: Koklamak

Yalın-ız: Yalnız

Yanıl-ış: Yanlış

Yumurta-la-mak: Yumurtlamak 

3. Bazı sözcükler birleşme esnasında bir ünlüsünü yitirdiklerinden ünlü düşmesi (hece düşmesi) meydana gelir. Burada hem birleşik sözcüğe hem de ünlü düşmesine yoğunlaşmalıyız.

Örnek

Ne+ asıl = Nasıl

Kayın + ana = Kaynana

Kahve + altı = Kahvaltı

Pazar + ertesi = Pazartesi

Cuma + ertesi = Cumartesi

Ne + için = Niçin

Sütlü + aş = Sütlaç

Güllü + aş = Güllaç

Bu + arada = Burada

O + arada = Orada

Şu + arada = Şurada


4. "Etmek" ve "olmak" yardımcı fiilleriyle oluşturulan birleşik yapılı bazı fiillerde ünlü düşmesi meydana gelir. Bu yardımcı fiillerle birleşen ismin ikinci hecesinde bulunan dar ünlü ses düşer.

Örnek

Zehir + etmek = zehretmek

Sabır + etmek = Sabretmek

Seyir + etmek = Seyretmek

Şükür + etmek = Şükretmek

Küfür + etmek = Küfretmek

Hapis + olmak = Hapsolmak

Kahır + olmak = Kahrolmak

Kayıp + olmak = Kaybolmak

Keşif +etmek = Keşfetmek

Meyil + etmek = Meyletmek

Emir + etmek = Emretmek

Zehir + etmek = Zehretmek


5. Bazı sözcükler herhangi bir ek aldıklarında sonraki ünlülerini söyleyişte yitirebilirler. Bu hece düşmesi söyleyişte olur. Yazıda gösterilmez. Bu sözcüklerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) oluşmaz. Bu yazımlar yazım yanlışı sayılmaz.

Örnek

Yazılış     Söyleyiş
Burada     burda
Dışarıda   dışarda
Oradan    ordan
Nerede →    nerde
İçeride     içerde
İçeriden   içerden
Şurada     şurda
Şuradan   şurdan
Orada      orda

6. Şiirlerde hece ölçüsünü tutturmak amacıyla yapılan geçici birleştirmelerde ünlüler düşebilir. Bu da ünlü düşmesi (hece düşmesi) olarak kabul edilir.

Örnek 1

Güzelliğin on par'etmez (para etmez)
Bu bendeki aşk olmasa… 

(Âşık Veysel)

Örnek 2

Koyun kurt ile gezerdi
İnsan başka başk'olmazsa
 Örnek 3

 Karac'oğlan der ki ismim öğerler
 Ağı oldu yediğimiz şekerler
 Güzel sever diye isnat ederler
 Benim Hak’tan özge sevdiğim mi var 

(Karacaoğlan)


7. Söyleyişte kalan bazı birleştirmelerde ünlü sesler düşebilir.

Örnek

Ne olur = N'olur

Ne ettin = N'ettin

Ne haber = N'aber


8. Özel isimlerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.

Örnek

Gönül  Gönül'e

Emir  Emir'in

Ömür  Ömür'e

Ufuk  Ufuk'un

Kasım  Kasım'a


9. İkilemelerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.

Örnek

Omuz omuza büyük başarılara imza atacağız.

Kaza ile burun buruna gelmişti.

Geleneklerimiz nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşmıştır.

Her şeyi devire devire ilerliyorlardı.

Mülteciler koyun koyuna yatmışlardı.

Yazın şehirden şehire konup gidiyorlardı.

Onları evire çevire zevkine bakıyordu.

Gönülden gönüle yol var demişler.

Bebekler ağız ağıza öpüşüyorlardı.


10. Bir kural olmamasına rağmen bazı sözcüklerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.

Örnek

Koyunu çayıra salmışlardı.

Oyunu yarıda bırakan bazı öğrenciler evlerine gittiler.

İçimizden bu hafta en yoğunu benim galiba.

Öğretmenimiz onu sınıfın en uyuzu olarak görüyordu.

Köyümüze tayini çıkan bazı öğretmenler göreve başladılar.


11. "ile" sözcüğü kendisinden önceki sözcükle birleştiğinde baştaki "-i" ünlüsü düşer.

Örnek

Para ile = Parayla

Araba ile = Arabayla

Sıra ile = Sırayla

Kitap ile = Kitapla

Çiçek ile = Çiçekle

Gül ile bülbül = Gülle bülbül


12. Ek-fiilin "-idi, -imiş, -ise" çekimleri kendilerinden önce gelen sözcükle birleştiğinde bu eklerin başındaki "-i" ünlüsü düşer.

Örnek

Güzel idi = Güzeldi.

Yanlış ise = Yanlışsa

Akıllı idi = Akıllıydı

Gitmiş idi = Gitmişti


Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi) ile İlgili Örnek Cümleler

Aklı noksan kişilerle yola çıkılmaz.

O yanındaki arkadaşına ağzına geleni söyledi.

Alnımız açık derdi herkese o.

O, öyle aslı astarı olmayan işlere bulaşmazdı.             

Burnu bir karış havada olan biriydi o.

Bağrı yanık insanların yanında huzur olmaz.

Benzi uçuk insanların beyni daha iyi çalışır.

Devrin padişahı bir gün onları huzuruna çağırır.

Gönlü gözü tok biriydi.

Arabanın hasar kaydı için sigortaya başvurdular.

İstanbul şehrinin tarihimizdeki yeri farklıdır.

Sonunda herkes oradan ayrıldı.

Araba inanılmaz bir yerde devrildi.

İlerlemek için daha çok mesafe vardı.

Söylenenlere bir hayli içerlemişti.

Oynamak için sahaya çıkan futbolcular ayakta alkışlandı.

En güzel uyku köydeki eski evlerde olur.

Her geçen gün rengi sararıyordu.

Kaleciden sıyrılmak için çırpınıyordu.

Yaşlıları o şekilde görünce yüreği sızladı.

Bu kavşakta sürekli trafik kazaları olur.

Bu mevsimde herkes orada kavruluyordu.

En güzel gülleri koklamak ona nasip olmuştu.

Yalnız
 senin gezdiğin bahçede açmaz çiçek.

Herkes yanlış yapsa da sen doğruyu yap.

Günde iki kez yumurtlamak bazı tavuklara has bir özelliktir. 

Güzelliğin on par'etmez (para etmez).

Karac'oğlan der ki ismim öğerler

N'olur mezarıma gelince ağlamayın.

Nasıl olsa bir gün herkes doğruyu anlayacak.

Kaynana kaynana der, başka bir şey demezdi.

Kahvaltı kültürünün en geliştiği illerin başında Van gelir.

Pazartesi ve cumartesi günleri benim uğurlu günlerimdir.

Sümbül niçin yaslı bakışır dağlar?

Sütlaç da güllaç da sevmem.

Sabretmek büyük bir erdemdir.

Maçı seyretmek adına saatlerce sırada beklediler.

Şükretmek iyilerin küfretmek kötülerin hasletidir.

Kahrolmak istemiyorsan kötülüğe meyletmeyeceksin.

Kaybolmak üzere olan birçok şeyi yeniden keşfettik.

Emretmek üzere herkesi makamına çağırdı.


Ayrıca bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder