Kaynaştırma Ünsüzleri (Koruyucu Ünsüzler)

KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ (KORUYUCU ÜNSÜZLER)

Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemediğinden, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına "y, ş, s, n" ünsüzlerinden biri girer. Sözcük, kök veya gövde şeklinde olabilir. Bunlara kaynaştırma ünsüzleri denir. "Yaşasın" sözcüğünün ünsüzleri olarak da formüle edilir. Türkiye Türkçesi dışında da kullanılan kaynaştırma ünsüzleri "-y, -n" ünsüzleridir.

Başlıca Kaynaştırma Ünsüzleri Şunlardır:

1. "y" kaynaştırma ünsüzü: Türkçenin asli yardımcı ünsüzü olup hem isim hem de fiil çekiminde kullanılan bir sestir. "y" kaynaştırma ünsüzü çeşitli şekillerde karşımıza çıkar.

a. İsim çekimlerinde kullanılır. ("y" kaynaştırma ünsüzü)

Örnek

Baba-y-a karşı çıkılmaz.
Araba-y-a her zaman ihtiyaç duyulur.
Masa-y-a oturduğun zaman masanın hakkını vereceksin.
Olta-y-ı suya her attığında balık gelmez.
Soba-y-ı soğuk havalarda hep yakmalıyız.
Anne-y-e saygı gelenektendir.

b. Fiil çekimlerinde kullanılır. ("y" kaynaştırma ünsüzü)

Örnek

Muhasebeci bunları deftere işle-y-ecek.

c. Fiilimsi eklerinden önce kullanılır. ("y" kaynaştırma ünsüzü)

Örnek

Ağla-y-an bebek bir an sustu.
Bütün bunları dinle-y-en kişilerden ses seda çıkmadı.
Oku-y-arak öğrendi.
Yürü-y-üş kalbi zinde tutar.
Oku-y-unca çok şey öğrendim.
Maçı izle-y-işi bir hayli ilginçti.

d. Fiillerde kök, gövdeye gelen yapım ekleri arasında kullanılır. ("y" kaynaştırma ünsüzü)

Örnek

Oku-y-ucu her zaman özgünlük arar okuduklarında.
Bağla-y-ıcı sözler söylemek istemiyordu.

2. "ş" kaynaştırma ünsüzü: Üleştirme sayı sıfatlarında üleştirme ifade eden sözcük ile "-ar, -er" ekleri arasında kullanılır.

Örnek

Altı–ş–ar elma (üleştirme ekinden önce)
İki-ş-er kalem (üleştirme ekinden önce)
Yedi-ş-er sıra (üleştirme ekinden önce)
Yirmi-ş-er defter (üleştirme ekinden önce)

3. "s" kaynaştırma ünsüzü: Üçüncü tekil şahıs iyelik ekinden önce kullanılır. İsim tamlamalarının tamlanan unsurunda yer alır.


Örnek

Onun dede-s-i (iyelik ekinden önce)
Kuşların ada-s-ı (iyelik ekinden önce)
Yemeğin koku-s-u (iyelik ekinden önce)
Okulun bahçe-s-i  (iyelik ekinden önce)
Çocuğun kafa-s-ı (iyelik ekinden önce)

Uyarı: "Su" ve "ne" sözcükleri bu kurala uymaz.

Örnek

Çorbanın su-y-u
Su-y-un berraklığı
Su-y-un sesi
Çocuğun ne-y-i
Ne-y-in derdi

4. "n" kaynaştırma ünsüzü: Çeşitli şekillerde karşımıza çıkar.

a. Tamlamalarda iyelik eklerinden sonra "-n" kaynaştırma harfi gelir.

Örnek

Sınıfın kapısı-n-ı kırmış.
Ablasının kitabı-n-ı kardeşine teslim etmiş.
Okulun müdürü-n-ü aramış olaydan sonra.


b. Tamlamalarda "tamlayan" unsurunu oluşturan ilgi ekinden önce gelir. Tamlayan ünlü harfle biten bir sözcük ile bitmişse "n" kaynaştırma ünsüzü kullanılır.

Örnek

Evi-n-in direği kırılmıştı.
Bahçe-n-in gülleri al aldı.
Baba-n-ın kıymeti yokluğunda anlaşılır.

c. Zamirlere gelen eklerden önce "n" kaynaştırma ünsüzü kullanılır.

Örnek

O-n-a çok şey borçluyuz.
Bu-n-a bir de beni sorun.
Şu-n-a birçok şey yerleştirdik.

Kaynaştırma Ünsüzleri ile İlgili Önemli Uyarılar

1. Bazı sözcükler kaynaştırma ünsüzü barındırmadıkları halde ilk bakışta orada kaynaştırma ünsüzü varmış gibi görünür. Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü yoktur.

Örnek

Beş–er elma (kelimenin kökü)
Altmış–ar soru (kelimenin kökü)
Senin baban–a (III. tekil iyelik eki)

2. ''Bu, şu, o" gibi ünlü harfle biten bazı zamirlerden sonra ünsüz ile başlayan bir ek getirildiğinde araya "n" kaynaştırma ünsüzü girer. Buna "zamir n"si denir.

Örnek

Bu-n-dan, şu-n-dan, bu-n-lar

3. "n" sesi kullanıldığı cümleye göre farklı özellikler gösterebilir.

Örnek

Senin evini gezdim: iyelik eki (Tamlama yapar.)

Onun evini gezdim: Kaynaştırma ünsüzü (Tamlama yapmaz.)

TEST SORUSU

Türkçede, ad tamlamalarında kaynaştırma sesleri "n" ve "s"dir.


Aşağıdaki sözcüklerden hangisiyle bir ad tamlaması yapılırken bu kurala uyulmaz? (ÖYS)

A) Elma                  B) Yara               C) Su               D) Yazı              E) Mavi


Çözüm: A, B, D, E seçeneklerinde tamlama "n" ve "s" kaynaştırma ünsüzleri ile sağlanmıştır. örneğin;

Yer elma-s
Gönül yara-s
Deniz mavi-s-i
El yazı-s

"Su" sözcüğünde ise "y" kaynaştırma ünsüzü gelmektedir. Örneğin; çamaşır su-y-u. Doğru cevap "C" seçeneğidir.


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder