Büyük Ünlü Uyumu

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Türkçede bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü kalınsa (a, ı, o, u), sonra gelen hecelerin ünlüsü de kalın (a, ı, o, u); bir sözcüğün ilk hecesindeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), sonra gelen hecelerin ünlüsü de ince (e, i, ö, ü) olur. Bu kurala büyük ünlü uyumu denir.

1. Bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın ünlü olur.

Örnek
Adım
Dalga
Duvak
Çocuklar
Karanlık
Kırlangıç
Ayrılmak
Kurnazlık
Bıçak
Baklava
Susuz
Bacanak
Ormanlık
Çalışma
Araba
Yuvarlak

2. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde ince ünlü (e, i, ü, ö) varsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince ünlü olur.

Örnek
Ergenlik
Gelincik
Gözlükçü
Çiçekçi
Bilgili
Bekleyiş
Belirteç
İncelemek
Yüzük
Vergi
Kömürlük
Üzengi
Bilezik
Verimli
Sindirim
İşlem

Büyük Ünlü Uyumu ile İlgili Bazı Kurallar

1. Türkçe sözcükler büyük ünlü uyumuna uymak zorundadır. Bir sözcük bu kurala uymuyorsa bu sözcük büyük bir olasılıkla Türkçe değildir. 

Örnek 
Mektup, evliya, telefon

2. Aslı Türkçe olduğu halde, zamanla değiştikleri için büyük ünlü uyumuna uymayan bazı sözcükler vardır.

Örnek
Hangi (Kangı)
Elma (alma)
Kardeş (karındaş)
Anne (ana)
Dahi (daha)
Hani (kanı)
Şişman
İnanmak

3. Türkçede bazı ekler büyük ünlü uyumunu bozar. Bu ekler şunlardır:

Örnek
-ken: yazarken, çalışırken, oynarken

-gil: halamgil, amcamgil, babamgil

-(ı)mtırak: yeşilimtırak, ekşimtrak...

-yor: izliyor, inliyor, yürüyor...

-ki: arkadaki, akşamki, babanınki, karşıdaki, yoldaki, yarınki...

-leyin: sabahleyin, akşamleyin...

4. Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örnek
Al, ok, sur, yap, et, ot, it…

5. Birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örnek
Bugün, çekyat, hamamböceği, bilgisayar, pazartesi, bilinçaltı, samanyolu, yüzbaşı, binbaşı, Başakşehir, hanımeli…

6. Alıntı yani başka dillerden dilimize geçen sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

Örnek
Tiyatro, diyalog, nakil, ziyafet, gramer, otomatik, gazete, aheste, kelam, pehlivan, ziyaret, psikoloji, stüdyo, gazete, nezaket…

Not: Bağlaç olan "ki" eki ayrı yazıldığı için farklı bir sözcük gibi değerlendirilir. Dolayısıyla bu ekte büyük ünlü uyumu aranmaz. Kendisinden önceki ve sonraki kelimeye dahil edilmez.

Örnek




Ayrıca bakınız


pdf mükemmel e-kitaplar için bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder