Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

 
1. İki heceli olup ikinci hecesinde dar ünlü (-ı, -i, -u, -ü) bulunan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlüler (-ı, -i, -u, -ü) düşer. Buna ünlü düşmesi (hece düşmesi) denir. Bu durumla birlikte bir hece eksildiği için buna hece düşmesi de denir.
 
Örnek

Akıl   ı  Akılı  Aklı
 
ız   ı  Ağızı  Ağzı
 
Alı ı  Alını  Alnı
 
Ası ı  Asılı   Aslı              
 
Buru u  Burunu  Burnu
 
Bağı ı  Bağırı  Bağrı
 
Beni i  Benizi  Benzi
 
Beyi i   Beyini  Beyni
 
Boyu u  Boyunu  Boynu
 
Buru u  Burunu  Burnu
 
Cisi i  Cisimi  Cismi
 
Cürü ü  Cürümü  Cürmü
 
Devir i  Deviri  Devri
 
Hapi i  Hapisi  Hapsi
 
Hükü ü  Hükümü  Hükmü
 
Geni i  Genizi  Genzi
 
Göğü ü  Göğüsü  Göğsü
 
Gönül ü  Gönülü  Gönlü
 
Fikir i  Fikiri  Fikri
 
İsim i  İsimi  İsmi
 
Karı ı  Karını  Karnı       
 
Kayı ı  Kayıbı  Kaybı
 
Kayı ı  Kayıdı  Kaydı
 
Keşi i  Keşifi  Keşfi
 
Nehir i  Nehiri  Nehri
 
Ufu u  Ufuku  Ufku
 
u u  Oğulu  Oğlu
 
Omuu  Omuzu  Omzu
 
Sabır ı  Sabırı  Sabrı
 
Şehir i Şehiri  Şehri
 
Zülü ü  Zülüfü  Zülfü
 
2. Bazı sözcükler türediklerinde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olur. Sorularda karşımıza çıktığı zaman hem türemiş sözcüğe hem de ünlü düşmesine aynı anda yoğunlaşmalıyız.
 
Örnek

Ayır-ıl-mak: Ayrılmak

Devir-il-mek: Devrilmek

Çevir-il- mek: Çevrilmek

İleri-le-mek: İlerlemek

İçeri-le-mek: İçerlemek

Oyun-a-mak: Oynamak

Uyu-ku: Uyku

Sarı-ar-mak: Sararmak

Savur-uk: Savruk

Sıyır-ıl: Sıyrılmak

Sızı-la: Sızladı

Kavuş-ak: Kavşak

Kavur-uk: Kavruk

Kıvır-ıl: Kıvrılmak

Koku-la: Koklamak

Yalın-ız: Yalnız

Yanıl-ış: Yanlış

Yumurta-la-mak: Yumurtlamak 
 
3. Bazı sözcükler birleşme esnasında bir ünlüsünü yitirdiklerinden ünlü düşmesi (hece düşmesi) meydana gelir. Burada hem birleşik sözcüğe hem de ünlü düşmesine yoğunlaşmalıyız.
 
Örnek
 
Ne+ asıl = Nasıl
 
Kayın + ana = Kaynana
 
Kahve + altı = Kahvaltı
 
Pazar + ertesi = Pazartesi
 
Cuma + ertesi = Cumartesi
 
Ne + için = Niçin
 
Sütlü + aş = Sütlaç
 
Güllü + aş = Güllaç
 
Bu + arada = Burada
 
O + arada = Orada
 
Şu + arada = Şurada
 
4. "Etmek" ve "olmak" yardımcı fiilleriyle oluşturulan birleşik yapılı bazı fiillerde ünlü düşmesi meydana gelir. Bu yardımcı fiillerle birleşen ismin ikinci hecesinde bulunan dar ünlü ses düşer.

Örnek

Zehir + etmek = zehretmek

Sabır + etmek = Sabretmek

Seyir + etmek = Seyretmek

Şükür + etmek = Şükretmek

Küfür + etmek = Küfretmek

Hapis + olmak = Hapsolmak

Kahır + olmak = Kahrolmak

Kayıp + olmak = Kaybolmak

Keşif +etmek = Keşfetmek

Meyil + etmek = Meyletmek

Emir + etmek = Emretmek

Zehir + etmek = Zehretmek

5. Bazı sözcükler herhangi bir ek aldıklarında sonraki ünlülerini söyleyişte yitirebilir. Bu hece düşmesi söyleyişte olur fakat yazıda gösterilmez. Bu sözcüklerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) oluşmaz. Bu yazımlar yazım yanlışı sayılmaz.
 
Örnek

Yazılış     Söyleyiş

Burada     burda

Dışarıda   dışarda

Oradan    ordan

Nerede     nerde

İçeride     içerde

İçeriden   içerden

Şurada     şurda

Şuradan   şurdan

Orada      orda
 
6. Şiirlerde hece ölçüsünü tutturmak amacıyla yapılan geçici birleştirmelerde ünlüler düşebilir. Bu da ünlü düşmesi (hece düşmesi) olarak kabul edilir.
 
Örnek 1

Güzelliğin on par'etmez (para etmez)
Bu bendeki aşk olmasa… 

(Âşık Veysel)

Örnek 2

Koyun kurt ile gezerdi
İnsan başka başk'olmazsa

Örnek 3
 
Karac'oğlan der ki ismim öğerler
Ağı oldu yediğimiz şekerler
Güzel sever diye isnat ederler
Benim Hak’tan özge sevdiğim mi var 

(Karacaoğlan)

7. Söyleyişte kalan bazı birleştirmelerde ünlü sesler düşebilir.

Örnek
 
Ne olur = N'olur

Ne ettin = N'ettin

Ne haber = N'aber

8. Özel isimlerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.
 
Örnek
 
Gönül  Gönül'e

Emir  Emir'in

Ömür  Ömür'e

Ufuk  Ufuk'un

Kasım  Kasım'a
 
9. İkilemelerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.
 
Örnek
 
Omuz omuza büyük başarılara imza atacağız.

Kaza ile burun buruna gelmişti.

Geleneklerimiz nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşmıştır.

Her şeyi devire devire ilerliyorlardı.

Mülteciler koyun koyuna yatmışlardı.

Yazın şehirden şehire konup gidiyorlardı.

Onları evire çevire zevkine bakıyordu.

Gönülden gönüle yol var demişler.

10. Bir kural olmamasına rağmen bazı sözcüklerde ünlü düşmesi (hece düşmesi) olmaz.

Örnek
 
Koyunu çayıra salmışlardı.
 
Oyunu yarıda bırakan bazı öğrenciler evlerine gittiler.
 
İçimizden bu hafta en yoğunu benim galiba.
 
Öğretmenimiz onu sınıfın en uyuzu olarak görüyordu.
 
Köyümüze tayini çıkan bazı öğretmenler göreve başladılar.
 
11. "ile" sözcüğü kendisinden önceki sözcükle birleştiğinde baştaki "-i" ünlüsü düşer.

Örnek
 
Para ile = Parayla
 
Araba ile = Arabayla
 
Sıra ile = Sırayla
 
Kitap ile = Kitapla
 
Çiçek ile = Çiçekle
 
Gül ile bülbül = Gülle bülbül

12. Ek-fiilin "-idi, -imiş, -ise" çekimleri kendilerinden önce gelen sözcükle birleştiğinde bu eklerin başındaki "-i" ünlüsü düşer.

Örnek

Güzel idi = Güzeldi.

Yanlış ise = Yanlışsa

Akıllı idi = Akıllıydı

Gitmiş idi = Gitmişti

Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi) ile İlgili Örnek Cümleler
 
Aklı noksan kişilerle yola çıkılmaz.
 
O yanındaki arkadaşına ağzına geleni söyledi.
 
Alnımız açık derdi herkese o.
 
O, öyle aslı astarı olmayan işlere bulaşmazdı.             
 
Burnu bir karış havada olan biriydi o.
 
Bağrı yanık insanların yanında huzur olmaz.
 
Benzi uçuk insanların beyni daha iyi çalışır.
 
Devrin padişahı bir gün onları huzuruna çağırır.
 
Gönlü gözü tok biriydi.
 
Arabanın hasar kaydı için sigortaya başvurdular.
 
İstanbul şehrinin tarihimizdeki yeri farklıdır.
 
Sonunda herkes oradan ayrıldı.
 
Araba inanılmaz bir yerde devrildi.
 
İlerlemek için daha çok mesafe vardı.
 
Söylenenlere bir hayli içerlemişti.
 
Oynamak için sahaya çıkan futbolcular ayakta alkışlandı.
 
En güzel uyku köylerdeki eski evlerde olur.
 
Her geçen gün rengi sararıyordu.
 
Kaleciden sıyrılmak için çırpınıyordu.
 
Yaşlıları o şekilde görünce yüreği sızladı.
 
Bu kavşakta sürekli trafik kazaları olur.
 
Bu mevsimde herkes orada kavruluyordu.
 
En güzel gülleri koklamak ona nasip olmuştu.

Yalnız senin gezdiğin bahçede açmaz çiçek.
 
Herkes yanlış yapsa da sen doğruyu yap.
 
Günde iki kez yumurtlamak bazı tavuklara has bir özelliktir. 
 
Güzelliğin on par'etmez.
 
Karac'oğlan der ki ismim öğerler
 
N'olur mezarıma gelince ağlamayın.
 
Nasıl olsa bir gün herkes doğruyu anlayacak.
 
Kaynana kaynana der, başka bir şey demezdi.
 
Kahvaltı kültürünün en geliştiği illerin başında Van gelir.
 
Pazartesi ve cumartesi günleri benim uğurlu günlerimdir.
 
Sümbül niçin yaslı bakışır dağlar?
 
Sütlaç da güllaç da sevmem.
 
Sabretmek büyük bir erdemdir.
 
Maçı seyretmek adına saatlerce sırada beklediler.
 
Şükretmek iyilerin küfretmek kötülerin hasletidir.

Kahrolmak istemiyorsan kötülüğe meyletmeyeceksin.

 
Kaybolmak üzere olan birçok şeyi yeniden keşfettik.
 
Emretmek üzere herkesi makamına çağırdı.

Ayrıca bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme