Ünlü Daralması

ÜNLÜ DARALMASI

Türkçede bazı kelimelerde "-a, -e" ünlülerin bir nedenle darlaşarak "-ı, -i, -u, -ü" dar ünlülerine dönüşmesine ünlü daralması denir. Bu kelimeler kök ya da gövde şeklinde bulunan fiillerdir. Fiillerde meydana gelen bu ses olayı iki biçimde karşımıza çıkar.
  
a. Türkçede geniş ünlüyle (-a, -e) biten sözcükler "-yor" eki aldığı zaman "-yor" eki o sözcüklerin geniş ünlüsünü "-ı, -i, -u, -ü" seslerine çevirerek daraltır. 

Ünlü daralmasında;

a sesi  ı veya u sesine,
e sesi 
i veya ü sesine dönüşür.

Örnek

Ağla-yor  ağlıyor

Anla-yor  anlıyor

Ara-yor arıyor

Başla-yor başlıyor     

Bekle-yor  bekliyor

Cevapla-yor cevaplıyor

De-yor  diyor

Dinle-yor  dinliyor

Dile-yor  diliyor

Düşle-yor  düşlüyor

Hopla-yor hopluyor

İzle-yor  izliyor

Oyna-yor  oynuyor

Özle-yor özlüyor

Gizle-yor gizliyor

Gözle-yor → gözlüyor

Kana-yor  kanıyor

Kapla-yor  kaplıyor

Kutla-yor  kutluyor

Planla-yor  planlıyor

Sakla-yor  saklıyor

Süsle-yor süslüyor

Söyle-yor söylüyor

Temizle-yor temizliyor

Tuzla-yor tuzluyor

Yakala-yor yakalıyor

Yaşa-yor yaşıyor

Ye-yor  yiyor


Ünlü Daralması ile İlgili Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

1. "-ı, -i, -u, -ü" seslerini ilgili sözcüğün "-a veya -e" seslerine dönüştürüp yeniden sözcüğü okumalıyız. Bu şekilde bir sözcük ortaya çıkarsa orada ünlü daralması var demektir. Yoksa o sesler (-ı, -i, -u, -ü) "yardımcı ünlü"dür.

Örnek

"Bekli-yor" kelimesi "bekle-" olabildiği için ünlü daralmasıdır.

"Yapı-yor"  kelimesi  "Yapa-" olamadığı için yardımcı ünlüdür.

b. Türkçede "ye-, de-, ne" sözcüklerinin kimi kullanımlarında "y" kaynaştırma ünsüzünden önce gelen geniş ünlü daralır. Kimi kullanımlarda ise ünlü daralması olmaz. Bunların dışındaki sözcüklerde "y" kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmadığı gibi bu yazımlar da yazım yanlışı sayılır.

Örnek

De-y-ecek  diyecek  

Ne-y-e    niye      
             
De-y-erek  diyerek 
 
De–y-e   diye    

De-y-en  diyen 

Ye-y-ecek  yiyecek  

Ye-y-en-ler  yiyenler 

Ye-y-elim  yiyelim

Ye-y-erek  yiyerek

Ye-y-ince  yiyince

Ye-y-ip  yiyip

Uyarı: "Deyince" ve "deyip" sözcüklerindeki "y" sesi ünlü daralması oluşturmaz. Bu, dilimizde bir istisnadır.

De – y – ince   de – y – ince (Ünlü daralması olmamıştır.)

De - y - ip  →  de - y - ip (Ünlü daralması olmamıştır.)

2. Dilimizde iki ünsüz arasına giren bazı yardımcı sesler ünlü daralmasına benzer. Çok fazla karıştırılan bu sözcükler ünlü daralması değildir. Bu sözcüklerde geçen "-yor" ekini silip  "-ı, -i, -u, -ü" harflerini "-e, -a" seslerine dönüştürdüğümüzde anlamsız bir kelime kökü ya da gövdesi ile karşılaşırız.

Örnek

Dolduruyor 

Geliyor

Yazıyor

Yakıyor

Bitiriyor

Bakıyor

İniyor

Çıkıyor

Üzüyor

Sönüyor

Yüzüyor

Kazıyor

3. "-yor" ekinden önce gelen "-ma, -me" olumsuzluk ekleri her zaman daralmaya uğrar.

Örnek

Yazma+yor yazyor

Gelme+yor gelmiyor

Anlama+yor anlayor

Öpme+yor   öpyor

Doyma+yor   doymuyor

Dinleme+yor dinlemiyor

Bakma+yor bakyor

Seçme+yor  seçmiyor

Susma+yor  susmuyor

Çözme+yor  çözyor

Okuma+yor  okumuyor

Gülme+yor  gülyor

Korkma+yor  korkmuyor


4. Türkçede "ye-, de-, ne" sözcükleri dışında "y" ünsüzünün daraltmış olduğu bütün yazımlar yanlıştır. Bunlar aynı zamanda yazım yanlışıdır.

Örnek

Doğru Yazım              Yanlış Yazım

İzleyecek                       izliyecek

Dinleyelim                     dinliyelim

Ağlayacak                      ağlıyacak

Anlayabilir                     anlıyabilir

Atlayarak                       atlıyarak

Başlayacak                     başlıyacak

Bilmeyecek                     bilmiyecek

İnmeyecek                      inmiyecek

Bekleyecek                     bekliyecek

Düzenleyecek                  düzenliyecek

Söyleyecek                     söyliyecek

Gizleyeli                         gizliyeli

Yaşayacak                       yaşıyacak

Oyalayacak                     oyalıyacak


5. Kaynaştırma ünsüzünden önce gelen "a" ve "e" ünlülerinde ünlü daralması meydana gelmez.

Örnek 

Doğru     Yanlış

Ağlayan  ağlıyan 

Dileyen  diliyen

Söyleyecek söyliyecek   


Ünlü Daralması ile İlgili Örnek Cümleler

Ağl
ıyordu hazan hazan mevsimler.

Arkadaşını her geçen gün daha iyi anl
ıyor.

Her geçen günle insan geçmişi ar
ıyor.

Okula varınca başl
ıyor ağlamaya Mustafa.     

Küçükler top 
oynuyordu büyükler de onları izliyordu.

Bir şeyler 
söylüyor bize zamanın sessiz akışı. 

Hizmetliler sınıfı 
temizliyor küçükler ise süslüyordu.

Annesi ondan gizl
iyor ama sürekli yolunu gözlüyor.

O, herkese çarçabuk 
kanıyor. 

Bekliyor mu kuşlar bu mevsimleri.

Canlı yayında ilgililerin sorularını cevapl
ıyor.

Yüreğinde saklıyor özlemin diğer adını.

Bir çalışan yolu tuzluyordu diğeri de ha bire hopluyordu.

Savaşın olmadığı sevgi dolu bir dünya dil
iyorum.

Herkes pür dikkat kesilmiş oradakileri dinl
iyordu.

Peşinden koştuğu kediyi bir anda yakal
ıyor.

Ellerini masaya yaslamış çocukların geleceğini düşl
üyordu.

Furkan, o güzel gününü kutl
uyor Ahmet ise tatilini planlıyordu.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder