Küçük Ünlü Uyumu

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU

Ünlülerin düzlük–yuvarlaklık, darlık–genişlik bakımından uygunluğuna küçük ünlü uyumu denir. Buna göre;

a. Türkçede düz ünlüleri (a, e, ı, i) düz ünlüler (a, e, ı, i) izler.

Örnek
Çelimsiz: e (düz), i (düz), i (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar. 
Çilek: i (düz), e (düz): Küçük ünlü uyumuna  uyar.
Bilek: i (düz), e (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Patlıcan: a (düz), ı (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Bilimsel: i (düz), i (düz), e (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Varlık: a (düz), ı (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Eşitlik: e (düz), i (düz), i (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Kayıı: a (düz), ı (düz), ı (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Gezinti: e (düz), i (düz), i (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Tanımak: a (düz), ı (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Isırmak: ı (düz), ı (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
İniltilerini: i (düz), e (düz) i (düz) i (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Seslenmek: e (düz), e (düz), e (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Seyirci: e (düz), i (düz), i (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Sıcaklıklar: ı (düz), a (düz), ı (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Anlaşmak: a (düz), a (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Araştırma: a (düz), a (düz), ı (düz), a (düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.

b. Yuvarlak ünlüleri (o, ö, u, ü) ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) izler. Kısacası yuvarlak sesli harflerden (o, ö, u, ü) sonra (o, ö, ı, i) sesleri gelemez.

Örnek

Doygunluk: o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u ( dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Vurmaku (yuvarlak), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yürekü (yuvarlak), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yorgunluko (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u ( dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yorumo (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yoklamak:o (yuvarlak), a (düz geniş), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yumurta:u (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Öğrenci:ö (yuvarlak), e (düz geniş), i (düz dar): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Önlemek:ö (yuvarlak), e (düz geniş), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Özlemek:ö (yuvarlak), e (düz geniş), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Olaylar:o (yuvarlak), a (düz geniş), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Ormanlık:o (yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Uzunluk:u (yuvarlak), u (dar yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Üzüntüleri:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş), i (dar düz): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Ulaşım:u (yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Ürünler:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Çocuk:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Boğulmak:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Gözlüğü:ö (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), ü (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Odun:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Oraı:o (yuvarlak), a (düz geniş),ı (düz dar): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Okunaklı:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak), a (düz geniş), ı (düz dar): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Kurnaz:u (yuvarlak), a (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Gözlem:ö (yuvarlak), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Yokluk:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Söylenti:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Soygun:o (yuvarlak), u (dar yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uyar.
Süzülmek:ü (yuvarlak), ü (dar yuvarlak), e (düz geniş): Küçük ünlü uyumuna uyar.

Küçük Ünlü Uyumu ile İlgili Bazı Kurallar

1. Küçük ünlü uyumunda heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir. Yani 1. ünlü ile 2. ünlü; 2. ünlü ile 3. ünlü; 3. ünlü ile 4. ünlü vb. ünlüler arasındaki uyuma bakılır.

Örnek 1

Doğallık

"Doğallık" sözcüğünde, "yuvarlak"tan sonra "düz-geniş", "düz-geniş"ten sonra "düz-dar" ünlü gelmiştir ve bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.

Örnek 2

Buralarda


"Buralarda" sözcüğünde, "yuvarlak" ünlüden (o) sonra "düz geniş" ünlü (a), "düz geniş" ünlüden sonra yine "düz geniş" ünlü gelmiştir.

2. Küçük ünlü uyumuna aykırılık gösteren sözcükler büyük bir olasılıkla Türkçe değildir.

Örnek
Mazot, nefroloji, şoför, avuç, yağmur, çamur, kabuk, sabuk…

3. Alıntı yani yabancı dillerden dilimize geçmiş yabancı sözcüklerde küçük ünlü uyumu aranmaz.


Örnek
Alkol, kabul, nezir, mazmun, münafık, mümin, radyo, daktilo, bandrol, doktor, munis, müzik, vasıf, aktör, profesör, vakur...

4. "o, ö" sesleri Türkçe kelimelerde sadece ilk hecede bulunabilir. Bu sesler başka hecelerde yer alırsa orada küçük ünlü uyumu yoktur, demektir.

Örnek
Mazot, ozon, motor, salon, baron, bidon, şoför…

5. "-ki" aitlik eki sadece birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar.

Örnek
Bugünkü
Dünkü

6. Şimdiki zaman kip eki olan "-yor" eki küçük ünlü uyumunu bozar. 

Örnek
Ağlıyor
İzliyor
Bekliyor
Gelmiyor

Not: Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.

Örnek

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder