Ünlü Daralması

Türkçede bazı kelimelerde "-a, -e" ünlülerinin bir nedenle darlaşarak "-ı, -i, -u, -ü" dar ünlülerine dönüşmesine ünlü daralması denir. Bu kelimeler kök ya da gövde şeklinde bulunan fiillerdir. Fiillerde meydana gelen bu ses olayı iki biçimde karşımıza çıkar.
  
a. Türkçede geniş ünlüyle (-a, -e) biten sözcükler "-yor" eki aldığı zaman "-yor" eki o sözcüklerin geniş ünlüsünü "-ı, -i, -u, -ü" seslerine çevirerek daraltır. 
 
Ünlü daralmasında;

a sesi  ı veya u sesine,

e sesi  i veya ü sesine dönüşür.
 
Örnek
 
Ağla-yor  ağlıyor

Anla-yor  anlıyor

Ara-yor  arıyor

Başla-yor  başlıyor  
   
Bekle-yor  bekliyor

Cevapla-yor  cevaplıyor

De-yor  diyor

Dinle-yor  dinliyor

Dile-yor  diliyor

Düşle-yor  düşlüyor

Hopla-yor  hopluyor

İzle-yor  izliyor

Oyna-yor  oynuyor

Özle-yor  özlüyor

Gizle-yor  gizliyor

Gözle-yor  gözlüyor

Kana-yor  kanıyor

Kapla-yor  kaplıyor

Kutla-yor  kutluyor

Planla-yor  planlıyor

Sakla-yor  saklıyor

Süsle-yor  süslüyor

Söyle-yor  söylüyor

Temizle-yor  temizliyor

Tuzla-yor  tuzluyor

Yakala-yor  yakalıyor

Yaşa-yor  yaşıyor

Ye-yor  yiyor
 
Ünlü Daralması ile İlgili Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
 
1. "-ı, -i, -u, -ü" seslerini ilgili sözcüğün ''-yor'' ekinden önce gelen "-a veya -e" seslerine dönüştürüp sözcüğü yeniden okumalıyız. Bu şekilde bir sözcük ortaya çıkarsa orada ünlü daralması var demektir. Yoksa o sesler (-ı, -i, -u, -ü) "yardımcı ünlü"dür.
 
Örnek
 
"Bekli-yor" kelimesi "bekle-" olabildiği için ünlü daralmasıdır.

"Yapı-yor"  kelimesi  "Yapa-" olamadığı için yardımcı ünlüdür.
 
b. Türkçede "ye-, de-, ne" sözcüklerinin kimi kullanımlarında "y" kaynaştırma ünsüzünden önce gelen geniş ünlü daralır. Kimi kullanımlarda ise ünlü daralması olmaz. Bunların dışındaki sözcüklerde "y" kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmadığı gibi bu yazımlar da yazım yanlışı sayılır.
 
Örnek
 
De-y-ecek  diyecek  

Ne-y-e    niye   
   
De-y-erek  diyerek 

De–y-e   diye  
  
De-y-en  diyen 

Ye-y-ecek  yiyecek  

Ye-y-en-ler  yiyenler 

Ye-y-elim  yiyelim

Ye-y-erek  yiyerek

Ye-y-ince  yiyince

Ye-y-ip  yiyip
 
Uyarı: "Deyince" ve "deyip" sözcüklerindeki "y" sesi ünlü daralması oluşturmaz. Bu, dilimizde bir istisnadır.
 
De – y – ince   de – y – ince (Ünlü daralması olmamıştır.)
 
De - y - ip    de - y - ip (Ünlü daralması olmamıştır.)
 
2. Dilimizde iki ünsüz arasına giren bazı yardımcı sesler ünlü daralmasına benzer. Bu sözcükler ünlü daralması değildir. Bu sözcüklerde geçen "-yor" ekini silip  "-ı, -i, -u, -ü" harflerini "-e, -a" seslerine dönüştürdüğümüzde anlamsız bir kelime kökü ya da gövdesi ile karşılaşırız.
 
Örnek
 
Dolduruyor 

Geliyor

Yazıyor

Yakıyor

Bitiriyor 

Bakıyor 

İniyor 

Çıkıyor

Üzüyor 

Sönüyor 

Yüzüyor

Kazıyor
 
3. "-yor" ekinden önce gelen "-ma, -me" olumsuzluk ekleri her zaman daralmaya uğrar.
 
Örnek
 
Yazma+yor  yazyor

Gelme+yor  gelmiyor

Anlama+yor  anlayor

Öpme+yor   öpyor

Doyma+yor   doymuyor

Dinleme+yor  dinlemiyor

Bakma+yor  bakyor

Seçme+yor  seçmiyor

Susma+yor  susmuyor

Çözme+yor  çözyor

Okuma+yor  okumuyor

Gülme+yor  gülyor

Korkma+yor  korkmuyor
 
4. Türkçede "ye-, de-, ne" sözcükleri dışında "y" ünsüzünün daraltmış olduğu bütün yazımlar yanlıştır. Bunlar aynı zamanda yazım yanlışıdır.
 
Örnek
 
Doğru Yazım              Yanlış Yazım
 
İzleyecek                       izliyecek 

Dinleyelim                     dinliyelim

Ağlayacak                      ağlıyacak

Anlayabilir                     anlıyabilir 

Atlayarak                       atlıyarak 

Başlayacak                     başlıyacak 

Bilmeyecek                     bilmiyecek
 
İnmeyecek                      inmiyecek

Bekleyecek                     bekliyecek

Düzenleyecek                 düzenliyecek 

Söyleyecek                     söyliyecek

Gizleyeli                         gizliyeli

Yaşayacak                       yaşıyacak

Oyalayacak                     oyalıyacak

5. Kaynaştırma ünsüzünden önce gelen "a" ve "e" ünlülerinde ünlü daralması meydana gelmez.
 
Örnek 

Doğru     Yanlış
 
Ağlayan  ağlıyan 

Dileyen  diliyen

Söyleyecek  söyliyecek   

Ünlü Daralması ile İlgili Örnek Cümleler

Ağlıyordu hazan hazan mevsimler.

Arkadaşını her geçen gün daha iyi anlıyor.

Her geçen günle insan geçmişi arıyor.

Okula varınca başlıyor ağlamaya Mustafa.

Küçükler top oynuyordu büyükler de onları izliyordu.

Bir şeyler söylüyor bize zamanın sessiz akışı. 

Hizmetliler sınıfı temizliyor küçükler ise süslüyordu.

Annesi ondan gizliyor ama sürekli annesinin yolunu gözlüyor.

O, herkese çarçabuk kanıyor. 

Bekliyor mu kuşlar bu mevsimleri.

Canlı yayında ilgililerin sorularını cevaplıyor.

Yüreğinde saklıyor özlemin diğer adını.

Bir çalışan yolu tuzluyordu diğeri de ha bire hopluyordu.

Savaşın olmadığı sevgi dolu bir dünya diliyorum.

Herkes pür dikkat kesilmiş oradakileri dinliyordu.

Peşinden koştuğu kediyi bir anda yakalıyor.

Ellerini masaya yaslamış çocukların geleceğini düşlüyordu.

Furkan, o güzel gününü kutluyor Ahmet ise tatilini planlıyordu.

Annesini gün be gün özlüyordu.

Ayrıca bakınız


Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme