Terdit (Şaşırtma)

TERDİT (ŞAŞIRTMA)

Sözü beklenmedik bir şekilde bitirme sanatına terdit denir. Terdit (şaşırtma) sanatının başlıca özellikleri şunlardır:

  • Terdit sanatında "şaşırtma" en dikkat çekici unsurdur.
  • Anlama bağlı bir söz sanatıdır.
  • Sözün başında ve devamında karşısındaki kişiye bir şey hissettirmeyen yazar sonunda şaşırtma yoluna başvurur. Terdit içeren cümleler genellikle en sonda bulunur.
  • Terdit (şaşırtma) sanatında dinleyiciyi veya okuyucuyu bir şekilde merakta bırakma söz konusudur.
  • Bu sanata başvurulmasının en önemli sebebi okuyucuya hayret duygusu yaşatmaktır. 

Terdit (Şaşırtma) Sanatı ile İlgili Örnekler

Örnek 1

En ağır işçi benim, 
Gün yirmi dört saat seni düşünüyorum.

(Ümit Yaşar Oğuzcan)

Açıklama: Anlama bağlı bir söz sanatı olan terdit (şaşırtma) sanatında en önemli husus sözün beklenmedik bir sonla neticelenmesidir. Bu şiirde de böyle bir durum söz konusudur. "İşçi" dendiğinde bedenen çalışan kişiler akla gelir. Burada ikinci dizede ilk dizenin tersi bir durum söz konusudur. Yani terdit (şaşırtma) sanatına başvurulmuştur.

Örnek 2

Her akşam seni düşünüyorum
Yatamaz oldum geceleri
Ayrılmayı başarsam seninle
Yatacak olacağım geceleri

Açıklama: İlk iki dizede sevgili hasretiyle yanan bir kişinin serzenişleri, sonraki dizelerde beklenmedik ifadeler söz konusudur. Bu çıkarımlardan da şairin bu dizelerde terdit sanatına başvurduğunu söyleyebiliriz.

Örnek 3

Dişin mi ağrıyor?
Çek kurtul.
Başın mı ağrıyor?
Bir çeyreğe iki aspirin.
Verem misin?
Üzülme, onun da çâresi var,
Ölür gidersin…

(Sabri Soran)

Açıklama: İlk dizelerde öğüt verme söz konusudur. Dizelerde sürekli bir akıl verme ve birini kötü bir durumdan kurtarma çabası ön plana çıkmaktadır. Son dize ise beklenmedik bir sonu gözler önüne sermektedir. Bu da terdit (şaşırtma) sanatı demektir.

Örnek 4

En güzel, en bahtiyar, en aydınlık, en temiz
Ümitler içindeyim, çok şükür öleceğiz…

(Ziya Osman Saba)

Açıklama: İlk dizede bir umut, hayata bağlanma ve aydınlığa çıkma düşüncesi söz konusuyken son cümlede şair herkesi şaşırtarak ölümden, kimsenin istemediği bir şeyden bahsetmektedir. Yani terdit (şaşırtma) sanatına başvurmuştur.

Örnek 5

Görünce uzanmış yar kucağına
Boynunu dolamış zülfü bağına
Kurşunu kahpeye atacağına
Kendine çevirdin, aman be Ali!

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

Açıklama: 
İlk dizede şair, Ali'nin sevgilisiyle geçirdiği demlerden bahsetmektedir. Sonraki dizelerde beklenmedik bir son söz konusudur. Yani terdit (şaşırtma) sanatına başvurmuştur.

Örnek 6

Ben güzel günlerin şairiyim
Saadetten alıyorum ilhamımı
Kızlara çeyizlerinden bahsediyorum
Mahpuslara affı umumiden…
Çocuklara müjdeler veriyorum
Babası cephede kalan çocuklara…
Fakat güç oluyor bu işler
Güç oluyor yalan söylemek…

(Melih Cevdet Anday)

Açıklama: Terdit sanatında "şaşırtma" en önemli husustur. Şair, güzel şeyler söyleyerek başlamış. En sonunda söylediklerini sürpriz bir sonuca bağlayarak düşünceleriyle herkesi şaşırtmıştır. Böylece terdit (şaşırtma) sanatı ortaya çıkmıştır.

Örnek 7

Vaktiyle yazdığım gibi:
Uzayacağa benzer
Tutuştuğumuz lades.
Bak, kaç sene geçti:
Aldatamadın beni
Ölüm kardeş!

(Behçet Necatigil)

Açıklama: Sözün başında ve devamında karşısındaki kişiye bir şey hissettirmeyen yazar sözün sonunda şaşırtma yoluna başvurmuştur. Terdit (şaşırtma) içeren cümleler genellikle en sonda bulunur. Bu şiirde beklenmedik bir son olduğu için terdit (şaşırtma) sanatı vardır.

Örnek 8

Safahat'ımda, evet, şiir arayan hiç bulunmaz; Yalnız bir yeri hakkında "Hazin işte bu!" der.
— Küfe?
— Yok.
— Kahve?
— Hayır.
— Hasta?
— Değil.
— Hangisi ya?
— Üç buçuk nazma gömülmüş koca bir ömr-ü heder!

(Mehmet Akif Ersoy)

Açıklama: 
Terdit (şaşırtma) sanatında dinleyici veya okuyucuyu bir şekilde merakta bırakma söz konusudur. Okuyucu, "hazin" isminde bir şiir beklerken üç beş satırlık dizelerle karşılaşmaktadır. Bu da beklenmedik bir son olduğu için metinde terdit (şaşırtma) sanatıyla karşılaşmaktayız.

Örnek 9

Ey Sevgili!
Kuşkusuz…
Dünyanın en gizemli,
En güzel diyarlarında,
Bir ömür geçirmeni,
Hep arzulamışımdır.
O zaman en mutlu kişi ben olurum ki…
Senden kurtulup güzelce kafamı dinlendirmiş olurum.

(Laedri)

Açıklama: İlk dizelerden başlanarak sevgili ile ilgili çok güzel duygular, düşünceler dile getirilmiştir. Şair, ilk dizelerde sevgilinin en gizemli, uzak yerlerde ömür boyu kalmasını istemektedir. Son dizede sevgiliden kurtulmayı dile getirmesi beklenmedik bir sona işaret ettiğinden şiirde terdit (şaşırtma) sanatı ortaya çıkmıştır.

Örnek 10

Uzaklardasın!
Sen oralarda kuşlara yem verirken
Ben seni düşünüyordum.
Duydum ki kırlara çıkmışsın,
Artık gelmeyeceksin diyarımıza. 
Çıkmıyorsun bir türlü aklımdan.
Ve en sevinçli günümdür bugün:
Artık kurtulacağım senden.

(Laedri)

Açıklama: Şiirin ilk dizelerinde sevgiliye bir özlem, hasret söz konusudur. Şair, sürekli sevgiliyi düşündüğünü dile getirmektedir. Son dizede ise beklenmedik bir son söz konusudur. Sevgilisinden kurtulacağını dile getirmesi terdit (şaşırtma) sanatıyla izah edilebilir.


Ayrıca bakınız

Terdit (Şaşırtma)


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder