Rücu (Geri Dönüş)

RÜCU (GERİ DÖNÜŞ)

Sözlük anlamı "dönme, geri dönme, cayma"dır. Sözün etkisini arttırmak amacıyla önce söylenen düşünceden dönüp bunun zıddını söylemeye rücu (geri dönüş) denir. Önceki sözün geri çevrilmesiyle kişi aslında o sözden vazgeçmez. Aksine önceki sözü güçlendirmek için bu yola başvurur. Bir heyecan, sevinç, üzüntü, şaşkınlık durumunda bu sanata başvurulur. Rücu sanatında bir nükte söz konusudur. Bu sanatın olduğu ifadelerde "değil, yok, yok öyle değil, hayır" sözleri çok fazla yer alır.

Rücu (Geri Dönüş) Sanatına Örnekler

Örnek 1

Makber mi nedir şu gördüğüm yer?
Ya böyle revâ mı cây-ı dilber?
Bir tecrübedir bu, hiledir bu
Yok, mahvıma bir vesiledir bu

Cây-ı dilber: güzelin bulunduğu yer

Açıklama: Sözün etkisini arttırmak amacıyla önce söylenen düşünceden dönüp bunun zıddını söylemeye rücu (geri dönüş) denir, demiştik. Bu şiirde de Tarhan, sevgilisinin mezarına bakar ve ona kabri yakıştıramaz. "Yok" sözüyle de bu düşüncesinden vazgeçer gibi görünmüş aslında düşüncesini daha da etkili kılmıştır. İkinci hüküm ilk hükmü daha da etkili kılmıştır. "Senin yerin burası olmamalıydı." cümlesi bir hayıflanmayı dile getirmektedir aslında. Şiirde rücu (geri dönüş) sanatı ortaya çıkmıştır.

Örnek 2

Erbâb-ı teşâür çoğalıp şair azaldı
Yok öyle değil şairin ancak adı kaldı

(Muallim Naci)

Erbâb-ı teşâür: şairlik taslayanlar

(Şiirle uğraşan çoğaldı, şair azaldı. Hayır, öyle değil; şairin yalnız adı kaldı.)

Açıklama: Rücu sanatında bir nükte söz konusudur. Bu sanatın olduğu ifadelerde "değil, yok, yok öyle değil, hayır" sözleri çok fazla yer alır. Burada da bir nükte söz konusudur. Şair olduğunu düşünenlerin sayısının çoğaldığını aslında bunların birer müsvedde olduğunu ve gerçek şairlerin azaldığını söylüyor. Şair, ikinci cümleyle beraber düşüncelerinden vazgeçmiş gibi görünmekte aslında birinci cümledeki anlamı daha da pekiştirmektedir. Böylece rücu (geri dönüş) sanatı ortaya çıkmaktadır.

Örnek 3

Kaddin libâs-ı sürh ile âfet değil midir
Afet değil kızılca kıyâmet değil midir

(Nevlî)

Bilinmeyen kelimeler:

Kadd: boy
Libâs: elbise
Sürh/surh: kırmızı
Âfet: güzel

Açıklama:
 Sözün etkisini arttırmak amacıyla önce savunulan düşünceden dönüp bunun zıddını söylemeye rücu (geri dönüş) denir. Bir heyecan, sevinç, üzüntü, şaşkınlık durumunda bu sanata başvurulur. Şair, burada sevgilisini ilk haliyle bir âfet gibi görmektedir. Devamında "değil" sözcüğünü kullanarak sanki bundan vazgeçtiği izlenimini vermiştir. Sonraki sözleriyle de bunu daha da pekiştirmiştir. Sözü "afet"ten "kıyamet"e dönüştürüp etkiyi arttırmaya çalışmıştır.

Örnek 4

Ol mihr ü mâh-rûyum ir serv-kâmet ancak
Yok yok ne serv-kâmet ol kad kıyamet ancak

Açıklama: Şiirin ilk dizesinde şair sevgilisinin boyunu bir serviye benzetmiş, sonraki mısrada da "yok yok" sözüyle de sevgilisinin boyunu "kıyamet" olarak nitelemiştir. Yani ilk düşüncesini daha da pekiştirmiştir. Böylece rücu (geri dönüş) sanatı ortaya çıkmıştır.

Örnek 5

Zaman gelir ki cihân içre ins ü cân kalmaz
Değil değil yalınız ins ü cân cihân kalmaz

(Yenişehirli Avni)

Açıklama: Avni, ilk dizede "Öyle bir zaman gelecek ki dünyada ne insanlar ne de cinler kalacaktır." diyor. Sonraki dizede ise "değil değil" sözleriyle de bu sözlerinden vazgeçmiş gibi görünse de aslında daha da ileri giderek "Dünya da kalmaz." diyor. Böylece şair, ilk dizede söylediklerini bu sözlerle daha da güçlendirip etkili kılmıştır. Böylelikle rücu sanatı ortaya çıkmıştır.

Ayrıca bakınız

Rücu (Geri Dönüş)

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder