Eşsesli (Sesteş) Sözcükler

EŞ SESLİ (SESTEŞ) SÖZCÜKLER

Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir. Sesçe aynı olan bu sözcüklerin karşıladıkları kavramlar tamamen farklıdır. Sesteş sözcükler yalın halde olabildiği gibi ek alarak da kullanılabilir.

Eş Sesli (Sesteş) Sözcüklere Örnekler

Bahçemizden bir gül kopardı, gitti. (çiçek adı)
Önce şöyle bir baktı sonra güldü. (gülmek fiili)

Senin yüzün benim yüzümden daha yuvarlaktır. (organ)
Kilolarını vermek istiyorsan akşamları yüz. (yüzmek fiili)
Akşam yüz kişi bize gelmişti. (sayı anlamında)

Bu yaz amcamlar bize gelecek. (mevsim)
Ben çıkarken oğlum sen yazını yaz. (yazmak eylemi)
   
Kuğular o güzelim yerde suya daldı. (batmak, içine girmek)
Çocuk yok yere ağacın dallarını kırmaya çalışıyordu. (budak)
Arap atlar yakın eder ırağı. (hayvan)
Kaleci hemen topu ona atar. (paslaşmak)

Ben, güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderildim. (kişi, fert)
Dilber benli ne gezersin bu ilde? (yüzdeki siyah işaret)

çay ağır akar yorgun mu bilmem. (dere, ırmak)
İkindi vakti bahçede oturmuş çay içiyorlardı. (içilen bir bitki)

Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır. (sıvı akışkan madde)
Ben bir daha hiç kanar mıyım size canım. (inanmak)

El elin eşeğini türkü söyleyerek arar. (yabancı)
Elini makineye kaptırdı çocukcağız. (vücut parçası)

Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyor. (üzerinde seyredilen yer)
Haberi duyunca yoldu saçlarını kadıncağız. (çekmek, koparmaya çalışmak)
  
Not: Üzerinde düzeltme işareti (^) bulunan sözcükler eş sesli (sesteş) sözcük değildir. Ünlü harfler üzerinde bulunan düzeltme işareti (^) sesteşliği bozar.

Örnek

Adet (tane), Âdet (gelenek, görenek)

Kar (yağış şekli), Kâr (kazanç)

Aşık (eklem kemiği), Âşık (tutkun, vurgun)

Adem (yokluk), Âdem (insan)

Yar (Uçurum), Yâr (sevgili)

Hala (Babamızın kız kardeşi), Hâlâ (şu ana kadar)     

Not: Bir sözcüğün temel anlamıyla mecaz anlamı arasında sesteşlik özelliği oluşmaz. Çoğu zaman eş seslilik ile çok anlamlılık birbiriyle karıştırılır. Sesteş sözcüklerde anlamsal hiçbir bağ bulunmazken yan ve mecaz anlamda diğer tabirle çok anlamlılıkta mutlaka bir bağ vardır.


Örnek

Kara bulutlar üzerimizde dolaşıyordu.
Karalara bürünen kadın etrafına dikkat etmeden yürüyordu.

Yukarıda koyu yazılmış sözcükler arasında çok anlamlılık ilişkisi olduğundan bu sözcükler eş sesli (sesteş) sözcükler olarak kabul edilmez.

Arkadaşım doğum gününde bunu bize aldı.
Annesini üzünce ilk işi onun gönlünü almak oldu.

Birinci cümledeki "al-" sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır. "Satın almak" anlamına gelmektedir. İkincisinde ise "al-" sözcüğü gerçek anlamından uzak bir anlamda kullanılmıştır. Bu iki kelime arasında sesteşlik değil çok anlamlılık ilişkisi vardır.

Ayakkabının bağı gevşek olmuş. (temel anlam)
Mustafa'nın Esma ile bir bağı kalmamış. (mecaz)

Birinci cümledeki "bağ" ile ikinci cümledeki "bağ" sözcükleri arasında sesteşlik değil çok anlamlılık ilişkisi vardır.

Adamın dişleri çürümüş. (gerçek anlam)
O ancak bize diş geçirebiliyor. (mecaz anlam) 

Yukarıda yazılı "diş" sözcükleri arasında eş seslilik değil, çok anlamlılık ilişkisi vardır. 

Not: Eş seslilik aynı zamanda dilimizde cinas sanatını ortaya çıkarmıştır.

Kalem böyle çalınmıştır yazıma
Yazım kışa uymaz kışım yazıma

Kısmetindir gezdiren yer yer seni
Arşa çıksan akıbet yer yer seni

Not: Ortak kökler de eş sesli (sesteş) sözcükler içerisinde değerlendirilmez. Ortak köklerde sözcükler arasında bir anlam ilişkisi olduğundan sözcükler arasındaki sesteşlik ilişkisi bozulur.

Bir kutu boya ile bütün sınıfı boyadı.

Not: Dilimizde yazılış ve söylenişlerinde bir veya birden fazla harf eksikliği olan bazı sözcükler vardır. Bu sözcükler eş seslilik özelliği taşımaz.

Öğle/öyle

Çok Kullanılan Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler


Ak: beyaz
Ak: akmak eylemi

Al: kırmızı
Al: almak eylemi

At: hayvan
At: atmak eylemi

Ben: kişi, şahıs
Ben: siyah işaret

Bin: sayı
Bin: binmek eylemi

Çay: içecek
Çay: akarsu

Dil: bir organımız
Dil: lisan

Diz: vücut parçası
Diz: dizmek eylemi

El: bir organımız
El: yabancı

Gül: çiçek
Gül: gülmek eylemi

İt: köpek
İt: itmek eylemi

Kaz: kümes hayvanı
Kaz: kazmak eylemi

Kır: boş, geniş alan
Kır: kırmak eylemi

Yar: uçurum
Yar: sevgili

Yaş: zaman kavramı
Yaş: ıslak, nemli

Yaz: mevsim
Yaz: yazmak eylemi

Yüz: bir sayı
Yüz: yüzmek fiili                                                                                                         Yüz: surat, çehre

 Ayrıca bakınız

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder